(Công Thương) - Nghị định số 351/2026/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 15/9/2026. Cùng ngày, loạt quyết định quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của 21 đơn vị thuộc Bộ Công Thương cũng được áp dụng, cùng với quyết định phân công công tác của Bộ trưởng và các Thứ trưởng. Sau bước sắp xếp đầu mối ở cấp bộ, cơ cấu mới tiếp tục được cụ thể hóa xuống từng vụ, cục, đơn vị sự nghiệp, phòng chuyên môn và các đầu mối tại địa phương, gắn phần việc với trách nhiệm của từng đơn vị và người đứng đầu.
Ngày 11/9/2026, Chính phủ ban hành Nghị định số 351/2026/NĐ-CP quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Bộ Công Thương. Theo Điều 3, Bộ có 21 đơn vị trực thuộc, gồm 18 tổ chức giúp Bộ trưởng thực hiện chức năng quản lý nhà nước và 3 đơn vị sự nghiệp công lập phục vụ chức năng quản lý nhà nước của Bộ. Nghị định có hiệu lực từ ngày 15/9/2026, thay thế Nghị định số 40/2025/NĐ-CP.
Cùng ngày, Bộ trưởng Bộ Công Thương ký loạt quyết định quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của các đơn vị thuộc Bộ. Các quyết định có hiệu lực từ ngày 15/9.
Tiến độ sắp xếp này diễn ra sớm hơn yêu cầu tại Nghị quyết số 221/NQ-CP của Chính phủ. Nghị quyết ban hành Chương trình hành động thực hiện Kết luận số 76-KL/TW ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV, trong đó yêu cầu các bộ, cơ quan ngang bộ hoàn thành sắp xếp tổ chức bộ máy bên trong gắn với phân cấp, phân quyền trong tháng 10/2026.
Cũng trong ngày 11/9, Bộ trưởng Lê Mạnh Hùng chủ trì cuộc họp chuyên đề về xây dựng, hoàn thiện thể chế ngành Công Thương. Trước khối lượng công việc lớn trong quý IV, Bộ trưởng yêu cầu siết chặt kỷ luật, kỷ cương, đề cao trách nhiệm người đứng đầu và xử lý sớm các điểm nghẽn. Thủ trưởng đơn vị phải trực tiếp chỉ đạo, chịu trách nhiệm về tiến độ và chất lượng nhiệm vụ được giao.
Ngày 14/9, Bộ Công Thương tổ chức hội nghị tiếp nhận, bàn giao chức năng, nhiệm vụ quản lý nhà nước về địa chất, khoáng sản và khu công nghiệp. Đây là bước chuyển giao trực tiếp những lĩnh vực mới vào phạm vi quản lý của Bộ trước thời điểm Nghị định 351 có hiệu lực. Cùng ngày, Bộ trưởng Lê Mạnh Hùng ký Quyết định số 2268/QĐ-BCT phân công công tác của Bộ trưởng và các Thứ trưởng, tiếp tục phân định trách nhiệm trong lãnh đạo Bộ theo cơ cấu mới.
Ngày 15/9, Bộ Công Thương tổ chức hội nghị công bố và trao các quyết định về công tác cán bộ để triển khai Nghị định số 351/2026/NĐ-CP và nghị quyết của Ban Thường vụ Đảng ủy Bộ về công tác cán bộ. Các quyết định điều động, bổ nhiệm, tiếp nhận và bổ nhiệm lãnh đạo nhiều đơn vị được công bố ngay tại hội nghị, đưa cơ cấu mới vào vận hành cả về tổ chức và nhân sự.
Hai ngày sau, Bộ Công Thương ban hành Quyết định số 2325/QĐ-BCT về mã định danh điện tử của các cơ quan, đơn vị thuộc Bộ. Quyết định có hiệu lực ngay ngày 17/9/2026, hoàn thiện thêm một phần hạ tầng quản lý phục vụ hoạt động của bộ máy sau sắp xếp.
Ở cấp đơn vị, các quyết định mới đi theo 3 hướng sắp xếp khá rõ.
Trước hết là hợp nhất những đầu mối có phạm vi công việc gần nhau. Quyết định số 2224/QĐ-BCT quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Vụ Phát triển thị trường nước ngoài và Thương mại đa biên, đồng thời thay thế hai quyết định năm 2025 đối với Vụ Phát triển thị trường nước ngoài và Vụ Chính sách thương mại đa biên. Vụ mới phụ trách phát triển thị trường nước ngoài, hội nhập kinh tế quốc tế, đàm phán và thực thi các hiệp định thương mại, đồng thời là đầu mối chung của Bộ về hoạt động đối ngoại trong các lĩnh vực được giao.
Hướng thứ hai là thay đổi mô hình tổ chức gắn với mở rộng phạm vi quản lý. Quyết định số 2228/QĐ-BCT quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Cục Năng lượng - Dầu khí, thay thế Quyết định số 533/QĐ-BCT ngày 28/2/2025 về Vụ Dầu khí và Than. Phạm vi của Cục hiện bao gồm dầu khí, than, công nghiệp chế biến dầu khí, sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, năng lượng ngoài khơi gắn với hoạt động dầu khí, năng lượng mới, năng lượng khác và chuyển dịch năng lượng. Đồng thời thực hiện nhiệm vụ cơ quan thường trực về an ninh năng lượng quốc gia.
Hướng thứ ba là giữ đầu mối nhưng phân lại chức năng theo phạm vi quản lý mới của Bộ. Cục Thương mại điện tử, Cục Phòng vệ thương mại, Cục Hóa chất và Cục Kỹ thuật an toàn và Môi trường công nghiệp thuộc nhóm này. Các quyết định ban hành ngày 11/9 cập nhật nhiệm vụ và cơ cấu bên trong để các đơn vị vận hành theo Nghị định 351/2026/NĐ-CP từ ngày 15/9. Riêng Cục Kỹ thuật an toàn và Môi trường công nghiệp, Quyết định số 2235/QĐ-BCT thay Quyết định số 3515/QĐ-BCT ngày 1/12/2025, bổ sung phần việc gắn với an toàn trong địa chất, khoáng sản, khai thác mỏ và chế biến khoáng sản.
Cơ cấu nhiệm vụ, đầu mối cấp phòng và đơn vị sự nghiệp của 6 đơn vị thuộc Bộ Công Thương sau Nghị định 351/2026/NĐ-CP.
Bên cạnh đó, thay đổi cũng được thể hiện rõ ở cấp phòng, nhiệm vụ trong quyết định được chuyển thành những công việc cụ thể.
Tại Cục Thương mại điện tử, cơ cấu mới có Phòng Dữ liệu và Hạ tầng thương mại điện tử cùng Phòng Thương mại điện tử xuyên biên giới. Quyết định số 2226/QĐ-BCT giao Cục quản lý dữ liệu, hạ tầng, thương mại điện tử xuyên biên giới, ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và công nghệ phân tích phục vụ quản lý, giám sát, dự báo. Dữ liệu đã có một đầu mối chuyên môn riêng trong cơ cấu của cơ quan quản lý thương mại điện tử.
Ở Cục Năng lượng - Dầu khí, Phòng Công nghiệp chế biến dầu khí và Chuyển dịch năng lượng gắn trực tiếp với phần nhiệm vụ mới về chuyển dịch năng lượng. Cách bố trí này đặt công nghiệp chế biến dầu khí và những vấn đề của quá trình chuyển đổi năng lượng trong cùng một đầu mối chuyên môn, phù hợp với phạm vi chức năng rộng hơn mà Quyết định số 2228/QĐ-BCT giao cho Cục.
Cục Phòng vệ thương mại có Trung tâm Thông tin và Cảnh báo. Quyết định số 2230/QĐ-BCT giao Cục xây dựng, quản lý, vận hành và chia sẻ hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu, theo dõi diễn biến thương mại quốc tế và thực hiện cảnh báo sớm về phòng vệ thương mại. Một phần công việc về theo dõi thị trường và cảnh báo được phân đầu mối chuyên trách trong cơ cấu của Cục.
Cục Kỹ thuật an toàn và Môi trường công nghiệp có 4 phòng chuyên môn về an toàn điện và đập, an toàn công nghiệp, an toàn khoáng sản và vật liệu nổ công nghiệp, môi trường công thương. Sự xuất hiện của Phòng An toàn khoáng sản và vật liệu nổ công nghiệp gắn với phạm vi quản lý mới sau khi lĩnh vực địa chất, khoáng sản được chuyển về Bộ Công Thương.
Một số đơn vị khác lại thể hiện rõ cách giữ nhiệm vụ chính nhưng sắp xếp lại đầu mối thực hiện.
Tại Điều 2 Quyết định số 2225/QĐ-BCT, Vụ Kế hoạch - Tài chính có 25 khoản nhiệm vụ, nhiều nhất trong 4 vụ thuộc Bộ. Tên đơn vị không còn cụm "và Quản lý doanh nghiệp" như trước nhưng các nhiệm vụ liên quan doanh nghiệp nhà nước vẫn được giữ. Vụ tiếp tục tham mưu về đổi mới doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp có vốn nhà nước thuộc phạm vi quản lý của Bộ và thực hiện kiểm tra, giám sát tài chính đối với các doanh nghiệp do Bộ làm đại diện chủ sở hữu. Tên gọi ngắn lại song phần việc liên quan vốn nhà nước vẫn có đầu mối phụ trách.
Cục Xuất nhập khẩu có 20 khoản nhiệm vụ theo Quyết định số 2232/QĐ-BCT, phụ trách xuất khẩu, nhập khẩu hàng hóa, thương mại biên giới, xuất xứ hàng hóa, dịch vụ logistics, kiểm soát thương mại hàng hóa chiến lược và các hoạt động mua bán hàng hóa quốc tế thuộc phạm vi quản lý của Bộ. Bên cạnh Văn phòng và 5 phòng chuyên môn, Cục có 4 Phòng Quản lý Xuất nhập khẩu khu vực đặt tại Hà Nội, Đà Nẵng, TP. Hồ Chí Minh và Đồng Nai. Các phòng tham mưu cấp chứng nhận xuất xứ hàng hóa, giấy chứng nhận xuất khẩu, nhập khẩu và quá cảnh theo quy định, đưa một phần nghiệp vụ về gần các địa bàn có hoạt động xuất nhập khẩu lớn.
Cục Xúc tiến thương mại hoạt động theo Quyết định số 2231/QĐ-BCT. Bộ máy giúp việc Cục trưởng gồm Văn phòng và 5 phòng chuyên môn. Hệ thống tổ chức trực thuộc có Trung tâm Hỗ trợ xúc tiến thương mại và đầu tư, Trung tâm Truyền thông - Truyền hình Công Thương, Trung tâm Giới thiệu sản phẩm Việt Nam tại New York cùng các Văn phòng Xúc tiến thương mại Việt Nam tại Trùng Khánh, Hàng Châu, Hải Khẩu và một số địa bàn khác ở nước ngoài. Cơ cấu này giúp Cục duy trì đầu mối xúc tiến ngay tại các thị trường bên cạnh công tác tham mưu trong nước.
Viện Nghiên cứu Chiến lược, Chính sách Công Thương là đơn vị sự nghiệp công lập phục vụ quản lý nhà nước của Bộ, hoạt động theo Quyết định số 2242/QĐ-BCT. Viện được giao nghiên cứu, xây dựng chiến lược, chính sách, đồng thời đánh giá hiệu lực, hiệu quả và tác động của các chiến lược, quy hoạch, kế hoạch, đề án, chương trình, chính sách phát triển công nghiệp và thương mại. Đánh giá chính sách trở thành một phần công việc thường xuyên của đơn vị nghiên cứu thay vì chỉ dừng ở khâu xây dựng và đề xuất.
Những thay đổi ở cấp phòng đặt trong yêu cầu rộng hơn về cách tổ chức công việc sau sắp xếp. Tại Hội nghị toàn quốc sáng 1/7/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu các lĩnh vực liên ngành còn giao thoa tiếp tục được rà soát theo nguyên tắc một việc có một cơ quan chủ trì, một đầu mối chịu trách nhiệm chính, một nguồn dữ liệu dùng chung và một quy trình phối hợp liên thông.
Nhìn vào các quyết định mới của Bộ Công Thương, thay đổi đã thể hiện rõ trong cơ cấu bên trong từng đơn vị. Dữ liệu, thương mại điện tử xuyên biên giới, chuyển dịch năng lượng, cảnh báo phòng vệ thương mại hay an toàn khoáng sản đều đã có đầu mối thực hiện. Sau bước phân việc trên văn bản, kết quả sẽ phụ thuộc vào cách các đầu mối phối hợp, sử dụng dữ liệu và chịu trách nhiệm đối với công việc được giao.
Đặt cạnh một số mô hình quốc tế, cùng một chức năng quản lý có thể được tổ chức theo cách khác nhau.
Tại Nhật Bản, Cơ quan Tài nguyên và Năng lượng trực thuộc Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp, giữ vai trò đầu mối chuyên trách về năng lượng. Trong lĩnh vực thương mại số, Bộ này có Văn phòng Chính sách thương mại số thuộc Cục Chính sách thương mại. Cách tổ chức phân định khá rõ giữa quản lý năng lượng và quản lý thương mại số trong cùng một bộ kinh tế.
Hàn Quốc điều chỉnh mạnh cơ cấu quản lý năng lượng từ năm 2025. Phần lớn chức năng về năng lượng được chuyển sang Bộ Khí hậu, Năng lượng và Môi trường, trong khi Bộ Thương mại, Công nghiệp và Tài nguyên tiếp tục quản lý tài nguyên, một số nội dung về an ninh nguồn cung cùng hoạt động xuất khẩu điện hạt nhân. Bộ này vẫn có Phòng Chính sách thương mại số. Ủy ban Thương mại Hàn Quốc hiện nằm trong nhóm cơ quan hành chính chuyên môn trực thuộc Bộ trưởng, không phải cơ quan tách khỏi Bộ.
Việt Nam lựa chọn cách tổ chức khác. Cục Năng lượng - Dầu khí nằm trong Bộ Công Thương và được giao làm cơ quan thường trực về an ninh năng lượng quốc gia. Cục Phòng vệ thương mại cũng thuộc Bộ, đồng thời thực hiện chức năng cơ quan điều tra phòng vệ thương mại và có Trung tâm Thông tin và Cảnh báo. Các đầu mối quản lý công nghiệp, thương mại, năng lượng và khoáng sản cùng nằm trong một bộ đa ngành. Hiệu quả phối hợp cần được kiểm chứng bằng thời gian xử lý vụ việc, chất lượng cảnh báo và kết quả hỗ trợ doanh nghiệp.
Singapore tổ chức nhiều chức năng kinh tế theo mô hình cơ quan pháp định trực thuộc Bộ Thương mại và Công nghiệp. Hiện Bộ quản lý 9 cơ quan pháp định và 2 cơ quan chính phủ. Nhóm cơ quan pháp định gồm Cơ quan Khoa học, Công nghệ và Nghiên cứu, Ủy ban Phát triển kinh tế, Cơ quan Doanh nghiệp Singapore, Tập đoàn JTC, Tổng cục Du lịch Singapore, Ủy ban Cạnh tranh và Người tiêu dùng Singapore, Cơ quan Thị trường năng lượng, Ủy ban Cấp phép khách sạn và Tập đoàn Phát triển Sentosa. Hai cơ quan chính phủ là Cục Thống kê Singapore và Cơ quan Vũ trụ quốc gia Singapore.
Ấn Độ lại đặt địa chất và khoáng sản trong một bộ chuyên ngành. Bộ Mỏ quản lý Cơ quan Khảo sát Địa chất Ấn Độ, Cục Mỏ Ấn Độ cùng các tổ chức và doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực khoáng sản. Cách bố trí này tách địa chất, khoáng sản khỏi khối công nghiệp và thương mại.
Đơn vị năng lượng, thương mại số và phòng vệ thương mại trong cơ quan quản lý công nghiệp, thương mại một số nước.
Mô hình tổ chức cơ quan cạnh tranh cũng rất đa dạng.
Nhật Bản có Ủy ban Thương mại công bằng, cơ quan thực thi Luật Chống độc quyền. Trong Ban Thư ký của Ủy ban có Cục Kinh tế, phụ trách phối hợp với các bộ và cơ quan khác để rà soát tác động cạnh tranh của dự luật và các biện pháp quản lý.
Hàn Quốc đặt Ủy ban Thương mại công bằng ở vị trí cơ quan hành chính trung ương cấp bộ thuộc quyền Thủ tướng, đồng thời thực hiện một số chức năng mang tính bán tư pháp. Tại Anh, Cơ quan Cạnh tranh và Thị trường là cơ quan chính phủ độc lập không thuộc một bộ có bộ trưởng phụ trách và hoạt động dưới sự giám sát của một hội đồng.
Nhật Bản cũng tổ chức nghiên cứu chính sách theo mô hình riêng. Viện Nghiên cứu Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp được thành lập năm 2001 dưới hình thức pháp nhân hành chính độc lập, kế thừa cơ quan nghiên cứu trước đó của Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp.
Khác biệt giữa các nước nằm ở vị trí pháp lý, mức độ độc lập và quan hệ với bộ chủ quản. Việt Nam đặt nhiều chức năng công nghiệp, thương mại, năng lượng, cạnh tranh và khoáng sản trong một bộ đa ngành. Một số nước lại giao từng lĩnh vực cho cơ quan pháp định, ủy ban độc lập hoặc bộ chuyên ngành. Phép đối chiếu này giúp nhận diện cách phân công chức năng và trách nhiệm. Muốn đánh giá hiệu quả cần thêm dữ liệu về thời gian xử lý, chi phí quản lý, chất lượng chính sách và kết quả phục vụ doanh nghiệp.
Ngày 13/10/1945, trong Thư gửi các giới Công Thương Việt Nam đăng trên Báo Cứu quốc số 66, Chủ tịch Hồ Chí Minh viết: "Việc nước và việc nhà bao giờ cũng đi đôi với nhau. Nền kinh tế quốc dân thịnh vượng nghĩa là các sự kinh doanh của các nhà công nghiệp, thương nghiệp thịnh vượng" (Hồ Chí Minh Toàn tập, tập 4). Bức thư ra đời chỉ hơn 1 tháng sau ngày thành lập nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa nhưng đã đặt hoạt động công nghiệp, thương nghiệp trong mối quan hệ trực tiếp với sự phát triển của nền kinh tế quốc dân.
Quan điểm đó tiếp tục được Người nhấn mạnh trong tổ chức và vận hành bộ máy. Năm 1952, tại Hội nghị cung cấp toàn quân, Chủ tịch Hồ Chí Minh giải thích hai chữ tinh giản: "Tinh là năng suất lên cao, làm cho mau cho tốt, giản là vừa phải, không kềnh càng, tránh hình thức" (Hồ Chí Minh Toàn tập, tập 7).
Một năm sau, Người yêu cầu "Cần chỉnh đốn và kiện toàn bộ máy từ trên xuống dưới làm cho nó gọn gàng, hợp lý, ít tốn người tốn của mà làm được nhiều việc ích lợi cho nhân dân" (Hồ Chí Minh Toàn tập, tập 8). Gọn hơn không nằm ở chuyện giảm bao nhiêu đầu mối, mà ở chỗ bộ máy làm việc nhanh hơn, tốt hơn và tạo ra kết quả thiết thực hơn.
Ba mốc thời gian khác nhau song cùng một quan niệm xuyên suốt về tổ chức bộ máy, gọn phải đi cùng năng suất, ít đầu mối phải gắn với trách nhiệm rõ hơn, hiệu quả cuối cùng phải được đo bằng công việc làm được cho người dân và cho nền kinh tế.
Trong cơ cấu mới của Bộ Công Thương, 21 quyết định có hiệu lực ngày 15/9/2026 đã chia 381 khoản nhiệm vụ cấp một cho 21 đơn vị. Các con số trên mới phản ánh cách phân việc trên văn bản, hiệu quả của lần sắp xếp sẽ được kiểm chứng trong quá trình vận hành, qua tốc độ xử lý công việc, chất lượng tham mưu, khả năng phối hợp giữa các đầu mối và trách nhiệm của người đứng đầu. Chữ "tinh" và chữ "giản" chỉ có ý nghĩa khi được đo bằng kết quả công việc cụ thể.
Yêu cầu phân định trách nhiệm đã được đặt ra trước đó tại Hội nghị toàn quốc sơ kết một năm vận hành mô hình tổ chức tổng thể của hệ thống chính trị và mô hình chính quyền ba cấp, ngày 1/7/2026. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu tiếp tục rà soát những lĩnh vực còn giao thoa, bảo đảm có cơ quan chủ trì, đầu mối chịu trách nhiệm chính, dữ liệu dùng chung và quy trình phối hợp liên thông. Người đứng đầu Đảng và Nhà nước đặt vấn đề đi thẳng vào điểm dễ phát sinh vướng mắc sau mỗi lần sắp xếp tổ chức, đầu mối ít hơn nhưng trách nhiệm phải rõ hơn, phối hợp phải thông hơn.
Nghị định số 351/2026/NĐ-CP tiếp tục tổ chức Bộ Công Thương theo mô hình một bộ kinh tế đa ngành. Công nghiệp, thương mại, năng lượng, địa chất và khoáng sản cùng nằm trong một Bộ quản lý. Trong giai đoạn nền kinh tế hướng tới mục tiêu tăng trưởng 2 con số, phạm vi quản lý rộng đòi hỏi các đơn vị phải phối hợp chặt chẽ hơn, chia sẻ dữ liệu tốt hơn và hạn chế những khoảng giao thoa chưa rõ trách nhiệm.
Nhìn lại lịch sử, tổ chức ngành Công Thương cũng nhiều lần thay đổi cùng yêu cầu phát triển của đất nước. Năm 1962, Chủ tịch Hồ Chí Minh nói "nước ta có rừng vàng biển bạc, của cải tiềm tàng rất nhiều". Trước đó nhiều thế kỷ, Nhà nước đã đặt ra các quy định đối với hoạt động khai khoáng. Sau năm 1945, ngành Công Thương trải qua nhiều lần chia tách, hợp nhất và đổi tên, cơ cấu thay đổi theo từng thời kỳ nhưng công việc cốt lõi vẫn gắn với quản lý nguồn lực, phát triển sản xuất và mở rộng thị trường.
Ngày 15/9/2026 mở đầu chặng vận hành mới của 21 đơn vị thuộc Bộ Công Thương, chức năng đã được phân định lại, nhiều phần việc đã có đầu mối cụ thể hơn. Giá trị của lần sắp xếp này sẽ được nhận ra trong công việc hằng ngày, qua cách các đơn vị phối hợp, cách dữ liệu được chia sẻ, cách một vướng mắc của doanh nghiệp được xử lý và cách người đứng đầu chịu trách nhiệm với kết quả cuối cùng.
Sơ đồ tổ chức có thể thay đổi theo từng giai đoạn, song chữ "tinh" và chữ "giản" cuối cùng vẫn phải được đo bằng chất lượng công việc và kết quả mà bộ máy mang lại cho nền kinh tế, người dân và doanh nghiệp.
Với Bộ Công Thương, phạm vi quản lý sau Nghị định 351 trải rộng trên công nghiệp, thương mại, điện lực, dầu khí, than, thương mại điện tử, cạnh tranh, phòng vệ thương mại, địa chất và khoáng sản… Mô hình bộ kinh tế đa ngành tiếp tục đặt công nghiệp, thương mại, năng lượng và tài nguyên trong cùng một hệ quản lý. Trong giai đoạn nền kinh tế hướng tới mục tiêu tăng trưởng hai con số, cách tổ chức này đặt ra đòi hỏi cao hơn về phối hợp theo chuỗi giá trị, chia sẻ dữ liệu và xác định rõ trách nhiệm của từng đầu mối.
