Kinh tế tuần hoàn: Giải bài toán 'phát triển không đánh đổi môi trường'

Việt Nam không đứng ngoài "cuộc chơi xanh"

Trong bối cảnh quốc tế diễn biến phức tạp, các quốc gia đều đang chuyển mình mạnh mẽ trước làn sóng Cách mạng công nghiệp lần thứ 4 và yêu cầu cấp bách về tăng trưởng xanh, trung hòa carbon. Đối với Việt Nam, đây vừa là thách thức vừa là cơ hội để thúc đẩy đổi mới mô hình tăng trưởng, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và khẳng định vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu. 

Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng đã nêu rõ: "…Xác lập mô hình tăng trưởng mới với mục tiêu nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả, giá trị gia tăng và sức cạnh tranh của nền kinh tế; lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chính; tạo ra sức sản xuất và phương thức sản xuất mới chất lượng cao, trọng tâm là kinh tế dữ liệu, kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn"…

Quan điểm này thể hiện bước chuyển quan trọng trong tư duy phát triển, hướng tới mô hình tăng trưởng dựa trên chất lượng, hiệu quả và tính bền vững. Trong đó, kinh tế tuần hoàn được xác định là một cấu phần trọng yếu, góp phần tái định hình phương thức sản xuất và tiêu dùng theo hướng sử dụng hiệu quả tài nguyên, giảm phát thải và gia tăng giá trị trong toàn bộ vòng đời sản phẩm.

Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, TS. Phí Vĩnh Tường - Phó Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam cho rằng, sau Đại hội XIV của Đảng, quá trình triển khai các nhiệm vụ đã được thực hiện với tinh thần khẩn trương, quyết liệt với định hướng rõ ràng. Trong đó, trọng tâm là đổi mới mô hình tăng trưởng theo hướng dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số nhằm hướng tới mục tiêu tăng trưởng 2 con số gắn với các mốc phát triển dài hạn.

Theo ông, kinh tế tuần hoàn là hướng đi tất yếu để Việt Nam phát triển bền vững, gắn tăng trưởng với bảo vệ môi trường và hội nhập sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Nhiều nền kinh tế đang chuyển từ mô hình "khai thác, sản xuất, tiêu dùng, thải bỏ" sang mô hình tuần hoàn, Việt Nam cần chủ động tiếp cận xu hướng này để thực hiện mục tiêu tăng trưởng xanh và cam kết phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050.

Ông dẫn chứng, các thị trường xuất khẩu lớn như EU, Hoa Kỳ, Nhật Bản, Hàn Quốc… đang áp dụng ngày càng nhiều quy chuẩn xanh, từ thiết kế sinh thái đến tiêu chuẩn tái chế và truy xuất vòng đời sản phẩm. Những yêu cầu này đang định hình lại tiêu chuẩn tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu.

"Nếu chậm triển khai kinh tế tuần hoàn, nguy cơ bị thu hẹp thị phần và giảm khả năng tham gia chuỗi giá trị là hiện hữu. Do đó, triển khai kinh tế tuần hoàn mang tính cấp thiết nhằm bảo đảm tăng trưởng xanh, nâng cao năng lực cạnh tranh và chủ động hội nhập vào các chuỗi cung ứng bền vững toàn cầu", TS. Phí Vĩnh Tường nhấn mạnh.

Lan tỏa trong các ngành sản xuất chủ lực 

Đồng quan điểm, PGS.TS Nguyễn Đình Thọ - Phó Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Nông nghiệp và Môi trường nhận định, biến đổi khí hậu đang đặt ra những thách thức ngày càng lớn, đòi hỏi quá trình chuyển đổi từ mô hình kinh tế tuyến tính sang kinh tế tuần hoàn phải được triển khai với quyết tâm cao. "Đây không còn là lựa chọn mà là yêu cầu bắt buộc", ông nói.

Theo PGS.TS Nguyễn Đình Thọ, kinh tế tuần hoàn có thể áp dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực như công nghiệp, nông nghiệp, giao thông vận tải, năng lượng. Trong đó, nông nghiệp là lĩnh vực có dư địa lớn nhờ nguồn phụ phẩm dồi dào từ lúa gạo, cà phê, ca cao và các loại cây lâu năm, có thể được tận dụng để tạo ra giá trị gia tăng.

Việc phát triển các sản phẩm như biochar từ phụ phẩm nông nghiệp đang mở ra hướng đi hiệu quả, gắn với thị trường tín chỉ carbon. Hiện nay, tín chỉ carbon từ biochar được giao dịch ở mức khoảng 120-150 USD/tấn, trở thành nguồn hỗ trợ tài chính đáng kể cho khu vực nông nghiệp.

Nhiều doanh nghiệp và hợp tác xã đã chủ động ứng dụng công nghệ cao như nhà kính, hệ thống cảm biến tự động để kiểm soát điều kiện sản xuất, qua đó nâng cao năng suất và chất lượng nông sản. Ở lĩnh vực chăn nuôi, các mô hình kinh tế tuần hoàn từng bước được triển khai, tập trung xử lý chất thải để tạo ra năng lượng và phân bón hữu cơ. Với thủy sản, nhiều mô hình kinh tế tuần hoàn gắn với kinh tế biển đã được hình thành, mang lại hiệu quả kinh tế rõ rệt, đồng thời góp phần bảo vệ hệ sinh thái và sử dụng bền vững tài nguyên biển.

"Cách tiếp cận này giúp xử lý chất thải ngay trong quá trình sản xuất, giảm áp lực môi trường, đồng thời góp phần cải thiện chất lượng không khí. Qua đó, kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp vừa tạo giá trị kinh tế, vừa giải quyết các vấn đề môi trường theo hướng bền vững", PGS.TS Nguyễn Đình Thọ cho hay.

Trong lĩnh vực công nghiệp và xây dựng, mô hình khu công nghiệp sinh thái và khu công nghiệp tuần hoàn đang từng bước hình thành và mở rộng. Nhiều sáng kiến áp dụng kinh tế tuần hoàn đã được triển khai trong các ngành như nhựa, dệt may và vật liệu xây dựng, góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên và giảm tác động môi trường.

Cùng đó, các hệ thống chứng nhận công trình xanh như LOTUS, LEED và EDGE đang ngày càng được áp dụng rộng rãi, trở thành tiêu chuẩn quan trọng trong thiết kế và xây dựng công trình theo hướng tiết kiệm năng lượng, thân thiện với môi trường.

Theo các chuyên gia, những năm qua, chúng ta đã đạt được rất nhiều kết quả quan trọng về chính sách và thực tiễn; tuy nhiên để hiện thực hóa mô hình kinh tế tuần hoàn, Việt Nam vẫn đang đối mặt với nhiều rào cản. Theo đó, hoạt động tái chế và tái sử dụng hiện chủ yếu diễn ra ở quy mô đơn lẻ, thiếu tính liên kết, công nghệ xử lý còn hạn chế; khâu thiết kế sản phẩm, yếu tố nền tảng quyết định khả năng hình thành vòng đời tuần hoàn chưa được doanh nghiệp quan tâm đúng mức.

Thực tế này đặt ra yêu cầu phải hoàn thiện hệ thống chính sách theo hướng rõ ràng và đồng bộ, phù hợp với đặc thù từng ngành, từng địa phương. Đồng thời, thiết lập các cơ chế khuyến khích thị trường, thúc đẩy doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào kinh tế tuần hoàn, tăng cường hợp tác và học hỏi kinh nghiệm quốc tế để nâng cao hiệu quả triển khai.

Kinh tế tuần hoàn là mô hình kinh tế trong đó các hoạt động thiết kế, sản xuất, tiêu dùng và dịch vụ nhằm giảm khai thác nguyên, vật liệu; kéo dài vòng đời sản phẩm; hạn chế chất thải phát sinh và giảm thiểu tác động xấu đến môi trường.