Kiểm toán đồng hành nâng cao hiệu quả đầu tư công

Vai trò quan trọng trong phát hiện những bất cập đầu tư công

Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng và Kết luận số 18-KL/TW của Ban Chấp hành Trung ương khóa XIV đều xác định phát triển đồng bộ, hiện đại hệ thống kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội là một trong ba đột phá chiến lược, đồng thời là nhiệm vụ trọng tâm của giai đoạn 2026 - 2030.

Theo đó, với quy mô khoảng 8,22 triệu tỷ đồng, kế hoạch đầu tư công trung hạn không chỉ đặt ra yêu cầu đẩy nhanh tiến độ giải ngân mà còn đòi hỏi nâng cao hiệu quả sử dụng vốn, bảo đảm mỗi dự án tạo ra giá trị kinh tế - xã hội tương xứng với nguồn lực được đầu tư.

Trong bối cảnh đó, hoạt động kiểm toán được đánh giá ngày càng giữ vai trò quan trọng trong việc phát hiện những bất cập của cơ chế quản lý, góp phần hoàn thiện chính sách và nâng cao hiệu quả đầu tư công.

Chia sẻ tại tọa đàm "Kiểm toán nhà nước đồng hành nâng cao hiệu quả đầu tư công" do Báo Kiểm toán tổ chức ngày 10/7, TS. Nguyễn Đức Kiên, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế của Quốc hội (nay là Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội), nguyên Tổ trưởng Tổ Tư vấn Kinh tế của Thủ tướng Chính phủ cho rằng, một trong những điểm đáng chú ý hiện nay là tư duy của đội ngũ cán bộ, trong đó có những người làm công tác kiểm toán, đã có sự chuyển biến phù hợp với quá trình chuyển đổi của nền kinh tế.

Theo TS. Nguyễn Đức Kiên, quá trình chuyển đổi từ nền kinh tế kế hoạch hóa sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa khiến hệ thống thể chế, văn bản pháp luật luôn trong trạng thái phải điều chỉnh để phù hợp với thực tiễn. Chính vì vậy, những người làm công tác kiểm toán cần chia sẻ với những khó khăn phát sinh trong thực tế, từ đó đưa ra các kiến nghị phù hợp nhằm hỗ trợ địa phương và doanh nghiệp sử dụng hiệu quả nguồn vốn đầu tư công.

Ông cũng chỉ ra một số vấn đề còn tồn tại ảnh hưởng đến hiệu quả đầu tư công, trong đó có việc chưa xây dựng được hệ thống dữ liệu đất đai đồng bộ. Theo ông, đất đai thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện quản lý, nhưng nếu thiếu dữ liệu đầy đủ sẽ gặp nhiều khó khăn trong giải quyết các vấn đề liên quan đến giải phóng mặt bằng cũng như hài hòa lợi ích giữa Nhà nước và người dân.

Bên cạnh đó, vật liệu xây dựng vẫn là một trong những điểm nghẽn lớn của đầu tư công. TS. Nguyễn Đức Kiên cho biết, ngay từ giai đoạn 2014 - 2015, khi triển khai tuyến đường bộ cao tốc Bắc - Nam phía Đông, vấn đề này đã được nhận diện. Dù Chính phủ đã có nhiều giải pháp ưu tiên nguồn cung vật liệu cho các công trình trọng điểm quốc gia, song đến nay vẫn chưa thể xử lý triệt để.

Một vấn đề khác được nhấn mạnh là tình trạng nhiều công trình hoàn thành nhưng chưa phát huy hết hiệu quả do thiếu sự kết nối đồng bộ.

Dẫn câu chuyện về cầu Thăng Long, TS. Nguyễn Đức Kiên cho biết, quy hoạch đã được xây dựng từ rất sớm và thiết kế của công trình đến nay vẫn đáp ứng yêu cầu khai thác. Tuy nhiên, do hạn chế về nguồn lực, các tuyến kết nối quan trọng được đầu tư chậm hơn nhiều năm sau khi cầu hoàn thành, làm giảm hiệu quả khai thác của công trình.

Từ thực tế này, ông cho rằng quy hoạch của Việt Nam không thiếu, song nguồn lực để triển khai đồng bộ còn hạn chế. Chính vì vậy, việc huy động mọi nguồn lực xã hội tham gia phát triển hạ tầng là yêu cầu tất yếu. Các cơ chế như đối tác công tư (PPP) hay phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD) cũng được thúc đẩy nhằm khắc phục những hạn chế đã được nhận diện qua thực tiễn và qua hoạt động kiểm toán.

Theo TS. Nguyễn Đức Kiên, các báo cáo kiểm toán trình Quốc hội thời gian qua cũng phản ánh tình trạng thiếu sự phối hợp giữa các chủ thể thực hiện đầu tư công. Có những dự án do Trung ương thực hiện, có những dự án thuộc địa phương quản lý nhưng tính liên thông và phối hợp chưa thực sự hiệu quả, dẫn tới nhiều bất cập kéo dài.

Ông cho rằng, việc chuyển sang mô hình chính quyền địa phương hai cấp đã góp phần tháo gỡ một phần những khó khăn trong phối hợp giữa các địa phương. Tuy nhiên, sự phối hợp giữa Trung ương và địa phương cũng như mô hình tổ chức các ban quản lý dự án vẫn là những nội dung cần tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện.

Đổi mới cách tiếp cận để nâng cao hiệu quả đầu tư công

Không chỉ dừng ở việc phát hiện sai sót hay bất cập trong quản lý, theo TS. Nguyễn Đức Kiên, hoạt động kiểm toán cần tiếp tục đổi mới phương pháp tiếp cận nhằm đánh giá đầy đủ hơn hiệu quả của từng dự án đầu tư công.

Ông cho rằng, kinh nghiệm quốc tế về đánh giá hiệu quả đầu tư rất đáng tham khảo, song Việt Nam không thể áp dụng nguyên mẫu do mô hình phát triển kinh tế có nhiều đặc thù. Vì vậy, Kiểm toán nhà nước cần xây dựng một khung tiêu chí chung, trên cơ sở đó xác định các tiêu chí định lượng phù hợp đối với từng dự án cụ thể.

Theo TS. Nguyễn Đức Kiên, việc đánh giá hiệu quả dự án không nên chỉ giới hạn ở tổng mức đầu tư hay hiệu quả tài chính mà cần phản ánh đầy đủ các tác động kinh tế, xã hội và môi trường.

Ông lấy ví dụ, một tuyến đường sắt đô thị không chỉ rút ngắn thời gian đi lại mà còn làm thay đổi nhận thức của thị trường bất động sản khi người dân quan tâm nhiều hơn đến thời gian di chuyển thay vì khoảng cách địa lý. Tương tự, với một dự án bệnh viện, ngoài hiệu quả khai thác còn cần xem xét những lợi ích xã hội mà công trình mang lại thông qua việc nâng cao chất lượng dịch vụ y tế và cải thiện đời sống người dân.

Theo ông, cách tiếp cận này cũng góp phần làm rõ hơn những lợi ích thiết thực mà đầu tư công mang lại, từ đó tăng cường sự đồng thuận của xã hội đối với các dự án phát triển hạ tầng.

TS. Nguyễn Đức Kiên cũng cho rằng, tư duy về đầu tư công cần tiếp tục được đổi mới. Nếu như trước đây đầu tư công chủ yếu giữ vai trò dẫn dắt đầu tư tư nhân thì trong giai đoạn tới cần hướng tới mục tiêu "đầu tư công thu hút đầu tư tư".

Theo đó, hiệu quả của một dự án không chỉ được đo bằng quy mô vốn ngân sách đã sử dụng mà còn cần đánh giá khả năng huy động thêm nguồn lực từ khu vực tư nhân và vốn đầu tư nước ngoài. Đây được xem là một trong những tiêu chí quan trọng đối với đầu tư công trong giai đoạn 2026-2030.

Để nâng cao hiệu quả đầu tư công, TS. Nguyễn Đức Kiên bày tỏ mong muốn Kiểm toán nhà nước tiếp tục đồng hành cùng địa phương và doanh nghiệp trong quá trình phát triển, kịp thời phát hiện những bất cập của cơ chế, chính sách để kiến nghị cơ quan có thẩm quyền sửa đổi, bổ sung phù hợp với thực tiễn.

Trong đó, ông nhấn mạnh sự cần thiết của việc xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu đất đai đồng bộ từ cấp xã nhằm nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước và tạo nền tảng cho việc triển khai các dự án đầu tư công trong thời gian tới.

Đối với doanh nghiệp, theo TS. Nguyễn Đức Kiên, kỳ vọng không chỉ dừng ở vai trò đồng hành mà còn là sự hỗ trợ trong việc bảo vệ những cán bộ dám đổi mới, dám hành động vì lợi ích chung.

TS. Nguyễn Đức Kiên, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế của Quốc hội (nay là Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội), nguyên Tổ trưởng Tổ Tư vấn Kinh tế của Thủ tướng Chính phủ: Trong bối cảnh thể chế liên tục được hoàn thiện để theo kịp yêu cầu phát triển, Kiểm toán nhà nước với vai trò là một thiết chế độc lập, khách quan có thể góp phần tạo dựng môi trường quản lý minh bạch, công bằng, qua đó nâng cao hiệu quả đầu tư công và tạo động lực cho phát triển kinh tế - xã hội.