Dự thảo Luật gồm 8 chương, 54 điều

Sáng 22/9, tại Nhà Quốc hội, tiếp tục Phiên họp thứ 6 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng, Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh.

Dự phiên họp có Ủy viên Bộ Chính trị, Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc; Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Việt Sơn - đại diện cơ quan chủ trì soạn thảo dự án Luật, Bộ Tài chính, Bộ Khoa học và Công nghệ, Kiểm toán Nhà nước, Ngân hàng Nhà nước, Văn phòng Chính phủ, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước…

Trình bày tóm tắt tờ trình dự án Luật, Thứ trưởng Nguyễn Việt Sơn đã nhấn mạnh đến sự cần thiết ban hành Luật. Theo đó, dự án Luật nhằm thể chế hóa kịp thời chủ trương, đường lối của Đảng, trong đó Nghị quyết số 19-NQ/TW ngày 28/7/2026 của Bộ Chính trị định hướng hình thành và phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh.

Cũng theo Thứ trưởng Nguyễn Việt Sơn, Việt Nam hiện có nền kinh tế có độ mở lớn, có nhiều mặt hàng, nông sản, năng lượng giữ vị trí quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Nhu cầu phòng ngừa rủi ro biến động giá rất lớn trong các lĩnh vực năng lượng, xăng dầu, khí, điện, kim loại, sản xuất, nhập khẩu.

Trong khi đó, Luật Thương mại năm 2005 mới chỉ quy định những nguyên tắc rất cơ bản, sơ khai về giao dịch hàng hóa, chưa thiết lập đầy đủ cơ sở pháp lý cho việc phát triển và sử dụng các phương thức phòng ngừa, quản lý rủi ro do biến động giá hàng hóa đối với nền kinh tế có tỷ trọng lớn về sản xuất, kinh doanh và xuất nhập khẩu hàng hóa.

Chính vì vậy, dự án Luật có ý nghĩa thiết thực, giúp người sản xuất chủ động bảo vệ giá bán dự kiến, đồng thời giúp doanh nghiệp chế biến, kinh doanh và xuất nhập khẩu chủ động kiểm soát chi phí đầu vào khi giá hàng hóa biến động. “Vì vậy, cần có một đạo luật toàn diện điều chỉnh lĩnh vực này”, Thứ trưởng Nguyễn Việt Sơn trình bày.

Về quan điểm, định hướng và quá trình xây dựng Luật, Thứ trưởng Bộ Công Thương cho biết, dự án Luật được xây dựng trên quan điểm thể chế hóa đầy đủ, kịp thời chủ trương của Đảng; bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp, thống nhất, đồng bộ với hệ thống pháp luật và phù hợp với các cam kết quốc tế.

Cũng theo Thứ trưởng, phát triển thị trường phái sinh gắn với thị trường hàng hóa cơ sở và nhu cầu phòng ngừa rủi ro của nền kinh tế; kết hợp kiến tạo phát triển với an toàn hệ thống, quản trị rủi ro và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của nhà đầu tư; đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, dữ liệu số và giám sát theo thời gian thực.

Về bố cục dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh, Thứ trưởng cho biết, dự thảo Luật gồm 8 chương, 54 điều, với các nội dung chính như:

Thứ nhất, làm rõ phạm vi điều chỉnh và phân định với phái sinh tài chính, chứng khoán phái sinh.

Dự thảo Luật điều chỉnh giao dịch hàng hóa phái sinh trên cơ sở giao dịch hàng hóa và thị trường hàng hóa phái sinh phi tập trung (OTC) thuộc phạm vi Luật. Đồng thời, phân định với chứng khoán phái sinh và các công cụ phái sinh tài chính thuộc pháp luật về chứng khoán, ngân hàng và các pháp luật chuyên ngành khác.

“Điểm khác biệt cốt lõi là hàng hóa phái sinh phải gắn với hàng hóa cơ sở và nhu cầu phòng ngừa rủi ro giá của hoạt động sản xuất, kinh doanh, lưu thông và xuất nhập khẩu hàng hóa. Trong khi đó, chứng khoán phái sinh gắn với tài sản cơ sở là chứng khoán, chỉ số chứng khoán hoặc tài sản tài chính theo pháp luật về chứng khoán”, Thứ trưởng Nguyễn Việt Sơn làm rõ các nội dung.

Thứ hai, hoàn thiện tổ chức và vận hành thị trường.

Dự thảo quy định rõ vai trò, chức năng của Sở Giao dịch hàng hóa, Trung tâm thanh toán bù trừ và các thành viên; hoàn thiện quy trình niêm yết, giao dịch, thanh toán, bù trừ và ký quỹ, tạo cơ chế vận hành thống nhất, minh bạch cho thị trường.

Thứ ba, tăng cường an toàn hệ thống và quản trị rủi ro.

Dự thảo Luật thiết lập cơ chế phòng ngừa và xử lý rủi ro, từ giám sát giao dịch, cảnh báo sớm, yêu cầu bổ sung ký quỹ đến xử lý trường hợp mất khả năng thanh toán. Đồng thời, quy định về kế hoạch phục hồi và biện pháp can thiệp khẩn cấp, bảo đảm thị trường duy trì hoạt động an toàn, ổn định.

Thứ tư, mở rộng kết nối và hỗ trợ phát triển thị trường.

Dự thảo thúc đẩy liên thông qua biên giới, gắn thị trường phái sinh với chuỗi sản xuất, chế biến, lưu thông và xuất khẩu; phát triển sản phẩm trên cơ sở hàng hóa có thế mạnh của Việt Nam, nhất là nông sản. Đồng thời, gắn với chuẩn hóa chất lượng, kho bãi, logistics, kiểm định, giao nhận, dữ liệu và công nhận chéo.

Thứ năm, đổi mới quản lý nhà nước và cải cách thủ tục.

Dự thảo phân định rõ trách nhiệm quản lý giữa các cơ quan; tăng cường tự chủ, tự quản của thị trường gắn với trách nhiệm giải trình và giám sát; chuyển từ tiền kiểm sang kiểm tra; tăng cường quản lý dựa trên dữ liệu và mức độ rủi ro.

Dự kiến có 9 thủ tục hành chính, gồm 6 thủ tục kế thừa và 3 thủ tục liên quan đến Trung tâm thanh toán bù trừ.

Phát triển thị trường phái sinh minh bạch, hiện đại, an toàn

Thẩm tra sơ bộ dự án Luật, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi cho biết, Thường trực Ủy ban tán thành sự cần thiết nghiên cứu xây dựng Luật, góp phần phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh minh bạch, hiện đại, an toàn, đáp ứng yêu cầu phòng ngừa và quản trị rủi ro.

Thường trực Ủy ban đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục rà soát, hoàn thiện dự thảo, bảo đảm phù hợp với chủ trương của Đảng, tính hợp hiến, hợp pháp, thống nhất với hệ thống pháp luật và tương thích với các điều ước quốc tế có liên quan. Đồng thời, cần đánh giá kỹ các yêu cầu về quốc phòng, an ninh, quản lý ngoại hối, phòng, chống rửa tiền, nguồn lực và điều kiện bảo đảm thi hành Luật.

Về phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng, cơ quan thẩm tra đề nghị làm rõ các giao dịch hàng hóa phái sinh thuộc phạm vi của Luật và các luật chuyên ngành khác; phân định giữa giao dịch hàng hóa phái sinh tập trung qua Sở Giao dịch hàng hóa và giao dịch trên thị trường phi tập trung.

Về quản lý nhà nước về hàng hóa phái sinh và thị trường hàng hóa phái sinh, Thường trực Ủy ban đề nghị rà soát mô hình quản lý nhà nước phù hợp với Luật Tổ chức Chính phủ, Luật Tổ chức chính quyền địa phương; chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của các bộ được quy định tại các văn bản luật, nghị định; tương xứng với điều kiện phát triển của Việt Nam.

Đồng thời đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo xác định, làm rõ cơ chế quản lý, giám sát liên ngành, phân định rõ trách nhiệm của các cơ quan quản lý chuyên ngành, xác định cụ thể tên bộ, cơ quan ngang bộ chịu trách nhiệm chính đối với các nội dung liên quan ngay trong Luật.

Ngoài ra, Thường trực Ủy ban cũng đề nghị Chính phủ, cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục hoàn thiện chính sách phát triển thị trường, chuẩn hóa, giao nhận hàng hóa vật chất, hệ thống kho, kiểm định và chứng thư kho tin cậy, niêm yết các hàng hóa phái sinh dựa trên hàng hóa cơ sở được sản xuất tại Việt Nam hướng tới liên thông với thị trường quốc tế có nhà tạo lập thị trường, nhà đầu tư và người mua quốc tế tiếp cận được, bảo đảm phù hợp với cơ chế thị trường, bảo đảm quyền tự do kinh doanh của các tổ chức, cá nhân.

Về thị trường hàng hóa phái sinh tập trung và OTC, Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề xuất đánh giá đầy đủ mô hình tổ chức, cơ chế quản trị và sự tham gia của Nhà nước đối với Sở giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ. Tiếp tục hoàn thiện quyền, nghĩa vụ và quyền tự quản của Sở Giao dịch hàng hóa, Trung tâm thanh toán bù trừ phù hợp thực tiễn. Xác định rõ vai trò quản lý, kiểm tra, giám sát của Nhà nước.

Dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh phân định rõ trách nhiệm của Chính phủ, Bộ Công Thương, các bộ, ngành và Ủy ban nhân dân cấp tỉnh; đồng thời phân biệt phân quyền, phân cấp trong quản lý nhà nước với cơ chế tự quản của Sở giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ.

Đồng thời, quán triệt yêu cầu đẩy mạnh phân quyền, phân cấp tại Kết luận số 155-KL/TW và chủ trương đổi mới phương thức quản lý, cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh tại Nghị quyết số 66-NQ/TW, Nghị quyết số 68-NQ/TW và Kết luận số 18-KL/TW, dự thảo Luật được thiết kế theo hướng phân cấp, phân quyền gắn với trách nhiệm, chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm, tăng cường kiểm tra, giám sát trên cơ sở dữ liệu và quản lý theo rủi ro.