Hiểu đúng quy tắc xuất xứ để tận dụng ưu đãi từ các FTA

Xuất xứ hàng hoá phải được tính từ khâu sản xuất

Tận dụng ưu đãi thuế quan từ các Hiệp định thương mại tự do (FTA) không chỉ là câu chuyện lựa chọn thị trường xuất khẩu, mà còn phụ thuộc vào khả năng đáp ứng quy tắc xuất xứ của từng sản phẩm. Từ nguồn nguyên liệu, công đoạn sản xuất đến hệ thống chứng từ, mỗi khâu đều có vai trò trong việc xác định hàng hóa có đủ điều kiện hưởng ưu đãi hay không.

Điều này đặt ra yêu cầu doanh nghiệp phải hiểu đúng bản chất quy tắc xuất xứ, thay vì chỉ tập trung hoàn thiện hồ sơ khi phát sinh nhu cầu xin cấp Giấy chứng nhận xuất xứ hàng hóa (C/O).

Nhấn mạnh vấn đề này, ông Trần Thanh Hải, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương), cho rằng doanh nghiệp cần quan tâm đến xuất xứ ngay từ khi lựa chọn nguyên liệu và tổ chức sản xuất. “Doanh nghiệp cần hiểu xuất xứ ngay từ khâu lựa chọn nguyên liệu và tổ chức sản xuất. Khi nắm được bản chất quy tắc, doanh nghiệp mới có cơ sở lựa chọn phương án phù hợp, tận dụng ưu đãi của các hiệp định thương mại tự do và chuẩn bị hồ sơ chứng minh một cách chủ động”, ông Trần Thanh Hải nhấn mạnh.

Theo ông Trần Thanh Hải, việc đào tạo nghiệp vụ không chỉ dừng lại ở hướng dẫn thực hiện thủ tục, mà cần giúp người làm chuyên môn giải thích được vì sao hàng hóa đáp ứng quy tắc xuất xứ và những căn cứ chứng minh cho kết luận đó.

Đây cũng là định hướng của khóa đào tạo chuyên sâu về xuất xứ hàng hóa do Hiệp hội Phát triển nhân lực Logistics Việt Nam (VALOMA) tổ chức ngày 24/10/2026 tại Hà Nội, với sự tham gia của các chuyên gia thuộc Cục Xuất nhập khẩu, Bộ Công Thương và chuyên gia doanh nghiệp.

Từ yêu cầu thực tiễn của hoạt động xuất nhập khẩu, chương trình đào tạo được xây dựng theo hướng giúp doanh nghiệp không chỉ nắm vững quy tắc xuất xứ mà còn biết cách vận dụng vào quá trình sản xuất, chuẩn bị dữ liệu và hoàn thiện hồ sơ chứng minh xuất xứ hàng hóa. Trong đó, việc hiểu đúng bản chất và căn cứ xác định xuất xứ được xem là nền tảng để doanh nghiệp chủ động lựa chọn phương án sản xuất, đáp ứng các điều kiện hưởng ưu đãi thuế quan từ các Hiệp định thương mại tự do (FTA).

Xuất xứ hàng hóa không đồng nhất với nơi xuất khẩu, ghi nhãn nơi sản xuất hay truy xuất nguồn gốc. Vì vậy, hàng hóa xuất khẩu từ Việt Nam không đương nhiên đáp ứng quy tắc xuất xứ để được hưởng ưu đãi thuế quan từ các FTA. Doanh nghiệp phải xác định đúng tiêu chí áp dụng và có đầy đủ căn cứ chứng minh.

Làm rõ vấn đề này tại khóa đào tạo chuyên sâu do Hiệp hội Phát triển nhân lực Logistics Việt Nam (VALOMA) tổ chức, bà Trần Thanh Bình, Trưởng phòng Xuất xứ hàng hóa, Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương), đã phân tích các quy tắc xuất xứ, từ xuất xứ thuần túy, sản xuất từ nguyên liệu có xuất xứ đến chuyển đổi mã số hàng hóa, hàm lượng giá trị khu vực và quy tắc cụ thể mặt hàng.

Mỗi quy tắc đặt ra những yêu cầu khác nhau về nguyên liệu và quá trình sản xuất. Trong đó, tiêu chí chuyển đổi mã số hàng hóa gắn với sự thay đổi mã HS, còn hàm lượng giá trị khu vực liên quan đến tỷ lệ giá trị đáp ứng yêu cầu xuất xứ. Điều này cho thấy việc lựa chọn nguồn nguyên liệu và tổ chức sản xuất có ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tận dụng ưu đãi thuế quan của doanh nghiệp.

Thông qua các ví dụ trong ngành dệt may, giày dép, chương trình làm rõ rằng mức thuế ưu đãi không phải yếu tố duy nhất khi lựa chọn FTA. Doanh nghiệp còn phải đối chiếu quy tắc xuất xứ với thực tế sản xuất và khả năng chứng minh bằng hồ sơ, chứng từ. Đây là cơ sở để chuyển những cam kết ưu đãi thuế quan thành lợi ích thực tế trong hoạt động xuất khẩu.

Chuẩn hoá hồ sơ để tận dụng hiệu quả ưu đãi FTA

Hiểu đúng quy tắc xuất xứ mới là bước đầu, bởi để được hưởng ưu đãi thuế quan, doanh nghiệp còn phải chứng minh hàng hóa đáp ứng các tiêu chí theo quy định. Điều này đòi hỏi sự thống nhất giữa thông tin về nguyên liệu, mã số hàng hóa (HS), công đoạn sản xuất và chứng từ liên quan. Nếu dữ liệu thiếu đồng bộ, doanh nghiệp sẽ gặp khó khăn trong việc xác định, chứng minh xuất xứ và giải trình khi có yêu cầu kiểm tra, xác minh.

Đáng chú ý, yêu cầu chứng minh xuất xứ không chỉ giới hạn ở những chứng từ thông thường mà còn liên quan đến các trường hợp áp dụng quy tắc cộng gộp, tỷ lệ linh hoạt, hóa đơn nước thứ ba hay chứng từ xuất xứ giáp lưng. Đây cũng là những nội dung được ông Hoàng Đức Minh, Chuyên viên chính Phòng Xuất xứ hàng hóa, Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương), phân tích thông qua các tình huống xác định xuất xứ ưu đãi và không ưu đãi.

Từ những yêu cầu trên, việc chuẩn hóa dữ liệu ngay trong quá trình sản xuất có vai trò quan trọng, giúp doanh nghiệp chủ động kiểm soát hồ sơ thay vì chỉ tập hợp chứng từ khi phát sinh thủ tục. Theo đó, các thông tin về nguyên liệu, định mức sản xuất, nhập - xuất - tồn cần được đối chiếu để bảo đảm tính thống nhất và có căn cứ chứng minh xuất xứ.

Tại khóa đào tạo, ông Phạm Thành Nam, Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Giải pháp Dolcus, đã hướng dẫn học viên thực hành lập bảng kê khai chi tiết hàng hóa đạt tiêu chí xuất xứ, khai báo và đính kèm chứng từ trên hệ thống eCoSys. Việc nhận diện lỗi thường gặp, chuẩn bị nội dung giải trình và ứng dụng công nghệ hỗ trợ xử lý dữ liệu cũng được chú trọng nhằm nâng cao tính chính xác của hồ sơ.

Theo TS. Cao Cẩm Linh, Phó Tổng thư ký Hiệp hội Phát triển nhân lực Logistics Việt Nam (VALOMA), đào tạo nghiệp vụ xuất xứ cần giúp người học hiểu rõ căn cứ lựa chọn tiêu chí, dữ liệu cần chuẩn bị và cách đối chiếu khi phát sinh vướng mắc.

“Việc trao đổi trực tiếp với các chuyên gia trực tiếp tham gia xử lý nghiệp vụ về xuất xứ, kết hợp thực hành trên hồ sơ, giúp nối kiến thức với yêu cầu công việc tại doanh nghiệp. Đó là giá trị chuyên sâu mà chương trình hướng tới”, TS. Cao Cẩm Linh chia sẻ.

Như vậy, khả năng tận dụng ưu đãi từ các FTA không chỉ phụ thuộc vào việc hàng hóa đáp ứng quy tắc xuất xứ mà còn ở năng lực chứng minh và quản lý hồ sơ của doanh nghiệp. Chủ động chuẩn hóa dữ liệu, kiểm soát chứng từ từ khâu sản xuất sẽ tạo cơ sở để doanh nghiệp thực hiện thủ tục xuất xứ thuận lợi hơn, đồng thời nâng cao khả năng giải trình khi cơ quan có thẩm quyền tiến hành kiểm tra, xác minh.

Để tận dụng ưu đãi thuế quan từ các Hiệp định thương mại tự do (FTA), doanh nghiệp cần đáp ứng quy tắc xuất xứ và chuẩn bị đầy đủ hồ sơ chứng minh theo quy định. Việc chủ động kiểm soát nguồn nguyên liệu, quy trình sản xuất, chuẩn hóa dữ liệu và chứng từ không chỉ hỗ trợ quá trình xác định xuất xứ mà còn nâng cao khả năng giải trình khi phát sinh yêu cầu kiểm tra, xác minh.