Trong cuộc trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, ông Tạ Đình Thi - Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội đã phân tích sứ mệnh của người trẻ và giải pháp kiến tạo hệ sinh thái khởi nghiệp thực chất.
- Đại hội XIV của Đảng cùng các quyết sách lớn về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và phát triển kinh tế tư nhân đang mở ra một giai đoạn phát triển mới của đất nước. Theo ông, bối cảnh đó đặt ra sứ mệnh và trách nhiệm như thế nào đối với thanh niên?
Ông Tạ Đình Thi - Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội: Đại hội XIV của Đảng đã mở ra một giai đoạn phát triển mới với yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng, phương thức quản trị quốc gia và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là đột phá quan trọng hàng đầu. Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 4/5/2025 tiếp tục xác định kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế quốc dân. Những chủ trương chiến lược này tạo ra không gian phát triển rộng lớn cho thanh niên nhưng đồng thời đặt lên vai thế hệ trẻ một trách nhiệm rất lớn.
Sứ mệnh trước hết của thanh niên là trở thành lực lượng tiên phong tạo ra sức sản xuất mới, vươn lên từ vị trí sử dụng công nghệ sang nghiên cứu, thiết kế, cải tiến và từng bước làm chủ công nghệ. Trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, bán dẫn, công nghệ sinh học, công nghệ lượng tử, vật liệu mới, năng lượng mới và công nghệ môi trường đều là những lĩnh vực đất nước đang cần một đội ngũ trẻ có tri thức, bản lĩnh và khát vọng dẫn dắt. Mỗi công trình nghiên cứu, mỗi sáng kiến kỹ thuật và mỗi sản phẩm công nghệ cần hướng tới giải quyết một bài toán cụ thể của nền kinh tế, nâng cao năng suất lao động, giảm sự phụ thuộc vào công nghệ bên ngoài và củng cố năng lực tự chủ quốc gia. Biến khát vọng khởi nghiệp thành năng lực tạo giá trị, tạo thêm của cải cho xã hội, góp phần giải quyết các vấn đề của cộng đồng và phục vụ lợi ích quốc gia.
Nhà nước đang tiếp tục hoàn thiện thể chế, cơ chế thử nghiệm, chính sách vốn, hạ tầng nghiên cứu và môi trường khởi nghiệp. Cơ hội đã rộng mở hơn, phần việc của thanh niên là học thật, làm thật, dám dấn thân và dám chịu trách nhiệm. Một thế hệ trẻ có tri thức, kỷ luật, lý tưởng và lòng yêu nước sẽ là lực lượng quyết định khả năng Việt Nam hiện thực hóa mục tiêu trở thành nước phát triển có thu nhập cao vào năm 2045.
- Ông đánh giá đâu là những điểm sáng nổi bật trong hoạt động khởi nghiệp, khởi nghiệp đổi mới sáng tạo của thanh niên Việt Nam? Những kết quả đó đã đóng góp như thế nào vào phát triển kinh tế và tạo ra giá trị cho đất nước?
Ông Tạ Đình Thi - Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội: Hoạt động khởi nghiệp của thanh niên Việt Nam những năm gần đây đã chuyển dần từ cổ vũ tinh thần sang hình thành các chương trình hỗ trợ có chiều sâu hơn. Tinh thần sáng tạo đã lan tỏa từ trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp đến khu vực nông thôn, miền núi và những địa bàn còn nhiều khó khăn. Thanh niên ngày càng chủ động lựa chọn các lĩnh vực gắn với nhu cầu thực tế như nông nghiệp công nghệ cao, thương mại điện tử, công nghệ giáo dục, y tế số, năng lượng tái tạo, xử lý môi trường và kinh tế tuần hoàn.
Trong khu vực giáo dục, các chương trình hoạt động như Ngày hội khởi nghiệp quốc gia của học sinh, sinh viên, cuộc thi học sinh, sinh viên với ý tưởng khởi nghiệp đã được duy trì qua nhiều năm. Đơn cử, năm 2026, chương trình SV.STARTUP bước sang mùa thứ 8 với sự tham gia của các dự án đến từ nhiều cơ sở giáo dục trên cả nước. Các chương trình này giúp học sinh, sinh viên tiếp cận tư duy kinh doanh, nghiên cứu nhu cầu thị trường, phát triển sản phẩm và kết nối với doanh nghiệp. Giá trị lớn nhất không nằm ở giải thưởng, quá trình tham gia giúp rèn luyện tư duy sáng tạo, kỹ năng làm việc nhóm, năng lực thuyết trình, quản trị dự án và khả năng chuyển kiến thức thành giải pháp thực tiễn.
Ở khu vực nông thôn, nhiều thanh niên đã biết khai thác tài nguyên bản địa, tri thức truyền thống và lợi thế nông nghiệp để tạo ra sản phẩm có giá trị gia tăng cao hơn. Chương trình OCOP, các cuộc thi khởi nghiệp thanh niên nông thôn cùng hoạt động hỗ trợ của tổ chức Đoàn đã tạo thêm các kênh đào tạo, cố vấn, kết nối thị trường và tiếp cận nguồn vốn.
Đóng góp của hoạt động khởi nghiệp của thanh niên thể hiện trên nhiều phương diện, các dự án tạo ra sản phẩm, dịch vụ và phương thức kinh doanh mới. Nhiều mô hình mở thêm việc làm, nâng giá trị nông sản, thúc đẩy chuyển đổi số tại địa phương và lan tỏa tinh thần kinh doanh có trách nhiệm; góp phần giải quyết vấn đề xã hội, bảo vệ môi trường, bảo tồn văn hóa và tạo sinh kế để lao động trẻ có thể lập nghiệp tại quê hương.
Giá trị lâu dài hơn là quá trình khởi nghiệp đang góp phần hình thành một thế hệ nhân lực mới có khả năng tự học, thích ứng nhanh, chấp nhận thử thách và chủ động tham gia mô hình tăng trưởng dựa trên khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Đây chính là nguồn nhân lực cần thiết cho đất nước trong nhiều thập niên tới.
Theo Chỉ số Hệ sinh thái khởi nghiệp toàn cầu của StartupBlink năm 2026, hệ sinh thái khởi nghiệp Việt Nam đứng thứ 50 thế giới, tăng 5 bậc so với năm trước. Việt Nam cũng được đánh giá là hệ sinh thái khởi nghiệp tăng trưởng nhanh nhất Đông Nam Á trong năm 2026 với mức tăng điểm 67,9%. Đây là chỉ báo tham khảo cho thấy sức hút, động lực phát triển và mức độ quan tâm của nhà đầu tư đối với thị trường khởi nghiệp Việt Nam đang được cải thiện.
Tuy nhiên, cách đánh giá cũng phải thay đổi, chúng ta cần chuyển trọng tâm từ số lượng cuộc thi, số ý tưởng và số lễ trao giải sang chất lượng sản phẩm, doanh thu, việc làm, khả năng huy động vốn và mức độ tham gia chuỗi giá trị. Một dự án chỉ thực sự thành công nếu đứng vững được trên thị trường và tạo ra giá trị bền vững. Giai đoạn tới cần ưu tiên hỗ trợ sau cuộc thi, giúp các dự án vượt qua giai đoạn thử nghiệm để phát triển thành doanh nghiệp có năng lực cạnh tranh.
Vinh danh 86 doanh nhân trẻ khởi nghiệp xuất sắc năm 2026 trên cả nước. Ảnh: Xuân Tùng
- Thực tế nhiều dự án của người trẻ có ý tưởng tốt nhưng khó đi đến thương mại hóa và mở rộng quy mô. Theo ông, đâu là những rào cản, điểm nghẽn cần sớm được tháo gỡ?
Ông Tạ Đình Thi - Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội: Khoảng cách từ ý tưởng đến thị trường vẫn là thách thức lớn nhất đối với nhiều dự án khởi nghiệp. Nhiều nhóm sáng lập mạnh về chuyên môn, có sản phẩm mẫu và tinh thần đổi mới nhưng chưa hiểu đầy đủ nhu cầu khách hàng, tiêu chuẩn chất lượng, cấu trúc chi phí, kênh phân phối và sức ép cạnh tranh. Ý tưởng có thể rất mới về mặt kỹ thuật nhưng thị trường chỉ chấp nhận sản phẩm giải quyết được một nhu cầu cụ thể với mức giá hợp lý và chất lượng ổn định.
Rào cản tiếp theo nằm ở quá trình chuyển giao công nghệ và thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Liên kết giữa viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp chưa thật chặt chẽ, nhiều kết quả nghiên cứu thiếu đơn vị tiếp nhận, thiếu nguồn lực thử nghiệm ở quy mô thực tế hoặc chưa hoàn thiện hồ sơ sở hữu trí tuệ. Doanh nghiệp có nhu cầu đổi mới công nghệ lại khó tìm được nhóm nghiên cứu phù hợp, khó định giá tài sản trí tuệ và còn e ngại rủi ro. Khoảng trống về tổ chức trung gian, phòng thí nghiệm dùng chung, chuyên gia tiêu chuẩn và tư vấn chuyển giao khiến con đường từ phòng nghiên cứu ra thị trường kéo dài.
Vốn cũng là một nút thắt lớn. Dự án đổi mới sáng tạo thường dựa vào trí tuệ, dữ liệu, thuật toán và tiềm năng tăng trưởng trong tương lai trong khi phương thức cấp tín dụng truyền thống vẫn dựa nhiều vào tài sản bảo đảm. Các quỹ đầu tư mạo hiểm thường chỉ quan tâm sau khi sản phẩm đã chứng minh được nhu cầu thị trường. Vì vậy, nhiều dự án rơi vào khoảng trống vốn ở giai đoạn hoàn thiện sản phẩm, thử nghiệm và tìm kiếm khách hàng đầu tiên.
Tiếp theo là năng lực quản trị của nhóm sáng lập, công nghệ tốt chưa đồng nghĩa với doanh nghiệp tốt. Nhiều bạn trẻ còn thiếu kinh nghiệm về tài chính, pháp lý, nhân sự, bán hàng, quản trị dòng tiền và đàm phán với nhà đầu tư. Tâm lý quá tập trung vào tính mới của sản phẩm dễ dẫn tới việc xem nhẹ khách hàng, chiến lược thị trường và khả năng vận hành lâu dài.
Môi trường pháp lý đối với một số mô hình mới cũng cần được hoàn thiện nhanh hơn, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu, công nghệ tài chính, y tế số, năng lượng mới và kinh tế tuần hoàn đều phát triển với tốc độ rất nhanh. Thiếu cơ chế thử nghiệm có kiểm soát sẽ khiến dự án khó chứng minh hiệu quả trong khi cơ quan quản lý thiếu căn cứ thực tiễn để xây dựng quy định phù hợp.
- Trong giai đoạn tới, cần hoàn thiện thể chế và thiết kế những chính sách cụ thể nào để kiến tạo hệ sinh thái hỗ trợ thanh niên, thưa ông?
Ông Tạ Đình Thi - Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội: Nền tảng chính sách cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và phát triển kinh tế tư nhân đã được hình thành rõ. Đơn cử, Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, Nghị quyết số 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân, Nghị quyết số 193/2025/QH15 về thí điểm một số cơ chế đặc biệt cùng Nghị quyết số 198/2025/QH15 về một số cơ chế, chính sách đặc biệt phát triển kinh tế tư nhân đã tạo ra khuôn khổ quan trọng. Quốc hội cũng đã thông qua Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo ngày 27/6/2025, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 86/NQ-CP về Chiến lược quốc gia về khởi nghiệp sáng tạo... Vấn đề trọng tâm hiện nay là tổ chức thực thi đồng bộ, đưa chính sách đến đúng đối tượng và đo lường được hiệu quả.
Trước hết, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế thử nghiệm có kiểm soát đối với công nghệ, sản phẩm và mô hình kinh doanh mới. Cơ chế này phải xác định rõ phạm vi thử nghiệm, thời hạn, tiêu chí đánh giá, trách nhiệm của chủ thể và biện pháp bảo vệ người tiêu dùng. Mục tiêu là tạo không gian cho sáng tạo nhưng vẫn kiểm soát được rủi ro, nhất là trong trí tuệ nhân tạo, công nghệ tài chính, y tế số, năng lượng sạch và các mô hình kinh tế tuần hoàn.
Chính sách tài chính cần được thiết kế phù hợp hơn với đặc thù của doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo. Nhà nước có thể sử dụng nguồn lực theo hướng vốn mồi, đồng đầu tư cùng khu vực tư nhân, hỗ trợ lãi suất, bảo lãnh tín dụng và đặt hàng giải quyết các bài toán công. Nghị quyết số 68-NQ/TW đã đặt ra yêu cầu đa dạng hóa nguồn vốn, hoàn thiện cơ chế hoạt động của Quỹ Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa, tài trợ vốn mồi, cho vay khởi nghiệp và phát triển các vườn ươm. Quá trình triển khai phải minh bạch, đơn giản và dựa trên chất lượng dự án thay vì quá phụ thuộc vào tài sản thế chấp.
Kinh nghiệm thế giới cho thấy, đại học khởi nghiệp có rất nhiều triển vọng. Khu vực đại học cần có cơ chế rõ ràng hơn về quyền sở hữu, khai thác và phân chia lợi ích từ kết quả nghiên cứu. Giảng viên, nhà khoa học và sinh viên phải có động lực đưa tài sản trí tuệ vào sản xuất, kinh doanh. Các trường cần phát triển văn phòng chuyển giao công nghệ, phòng thí nghiệm dùng chung, nguồn kinh phí hỗ trợ thử nghiệm và mạng lưới cố vấn gắn với doanh nghiệp.
Đối với khu vực nông thôn, chính sách phải mở rộng khả năng tiếp cận tín dụng, tiêu chuẩn hóa sản phẩm, thương mại điện tử, logistics và xây dựng thương hiệu. Các dự án của thanh niên cần được kết nối với Chương trình OCOP, hợp tác xã, doanh nghiệp phân phối và chuỗi bán lẻ. Doanh nghiệp trẻ có tiềm năng tham gia chuỗi cung ứng của doanh nghiệp lớn và khu vực đầu tư nước ngoài cần được hỗ trợ về tiêu chuẩn, quản trị chất lượng, chuyển đổi số, đổi mới công nghệ và chứng nhận quốc tế.
Mua sắm công cũng cần được nghiên cứu như một kênh tạo thị trường ban đầu cho sản phẩm đổi mới sáng tạo đáp ứng đủ tiêu chuẩn. Hợp đồng đầu tiên từ cơ quan nhà nước hoặc doanh nghiệp lớn có thể giúp dự án chứng minh năng lực, hoàn thiện sản phẩm và tạo niềm tin với nhà đầu tư.
Về phía Quốc hội, nhiệm vụ lập pháp gắn chặt với giám sát thi hành, theo dõi việc ban hành văn bản hướng dẫn, khả năng tiếp cận chính sách của doanh nghiệp trẻ và trách nhiệm của từng cơ quan. Thước đo cuối cùng là thời gian đưa sản phẩm ra thị trường được rút ngắn, chi phí tuân thủ giảm xuống và số dự án phát triển thành doanh nghiệp bền vững tăng lên.
Bà Hà Thị Nga - Ủy viên Ban chấp hành Trung ương Đảng, Phó Chủ tịch Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam; ông Nguyễn Hoàng Hiệp - Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường trao Bằng khen và biểu trưng cho các gương thanh niên nhận giải thưởng Lương Định Của năm 2025.
- Để hiện thực hóa yêu cầu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Đại hội Đoàn toàn quốc lần thứ XIII: "biến ước mơ thành năng lực, biến năng lực thành sản phẩm, biến sản phẩm thành giá trị cho đất nước", ông muốn gửi thông điệp gì tới tổ chức Đoàn trong vai trò đồng hành, kiến tạo môi trường phát triển và tới thanh niên Việt Nam trên hành trình làm chủ tương lai bằng tri thức, bản lĩnh và sáng tạo?
Ông Tạ Đình Thi - Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội: Chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã xác lập một chuỗi hành động rất rõ: ước mơ phải được bồi đắp bằng năng lực, năng lực phải được kiểm chứng bằng sản phẩm và sản phẩm phải tạo ra giá trị thực cho đất nước. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cũng yêu cầu tổ chức Đoàn tạo môi trường để thanh niên nghiên cứu khoa học, khởi nghiệp sáng tạo, ứng dụng trí tuệ nhân tạo, phát triển kinh tế xanh, kinh tế số, kinh tế tuần hoàn và kết nối người trẻ với nhà trường, viện nghiên cứu, doanh nghiệp, chuyên gia, thị trường cùng đội ngũ trí thức trẻ Việt Nam toàn cầu.
Tinh thần đó đã được Đại hội Đoàn toàn quốc lần thứ XIII cụ thể hóa là một trong 5 nhiệm vụ đột phá khuyến khích, hỗ trợ thanh niên khởi nghiệp, nhất là khởi nghiệp đổi mới sáng tạo gắn với phát triển kinh tế tư nhân, góp phần thực hiện mục tiêu tăng trưởng kinh tế đất nước. Đặt mục tiêu ít nhất 750 dự án khởi nghiệp đổi mới sáng tạo của thanh niên được hỗ trợ đầu ra sản phẩm, dịch vụ trong nhiệm kỳ 2026-2031.
Đột phá trước hết phải bắt đầu từ thay đổi căn bản phương thức đồng hành, cần chuyển mạnh từ phát động phong trào, tổ chức cuộc thi và trao giải sang hỗ trợ theo toàn bộ vòng đời của dự án. Một ý tưởng có tiềm năng phải được tiếp tục dẫn dắt qua các khâu nghiên cứu thị trường, hoàn thiện công nghệ, xây dựng mô hình kinh doanh, bảo hộ sở hữu trí tuệ, thử nghiệm sản phẩm, tiếp cận vốn, tìm kiếm khách hàng và mở rộng quy mô. Cuộc thi khởi nghiệp phải là cửa vào của hệ sinh thái chứ không phải điểm kết thúc của hành trình.
Đoàn, Hội có lợi thế về mạng lưới rộng, khả năng tập hợp thanh niên và sự hiện diện sâu ở cơ sở. Lợi thế đó cần được chuyển thành hệ thống phát hiện ý tưởng, cơ sở dữ liệu dự án, mạng lưới chuyên gia và cơ chế kết nối với trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp, nhà đầu tư.
Đồng thời, tham gia tích cực hơn vào quá trình tham vấn và phản biện chính sách. Những khó khăn của thanh niên khởi nghiệp phải được tổng hợp từ thực tiễn, phân tích bằng dữ liệu và chuyển tới cơ quan có thẩm quyền dưới dạng kiến nghị cụ thể. Hiệu quả của hoạt động đồng hành nên được đánh giá bằng số sản phẩm được thương mại hóa, số doanh nghiệp tồn tại sau 3-5 năm, số việc làm tạo ra và số dự án tham gia được chuỗi cung ứng.
Chiến lược phát triển đất nước theo mô hình tăng trưởng mới là hành trình lâu dài hướng tới mục tiêu Việt Nam trở thành nước phát triển có thu nhập cao vào năm 2045. Tổ chức Đoàn cần xác định rõ vai trò của mình trong hành trình đó và lựa chọn một chương trình mũi nhọn có dấu ấn riêng, gắn chặt với những bài toán lớn của đất nước.
Với mỗi thanh niên, tuổi trẻ có quyền mơ lớn nhưng phải chuẩn bị năng lực thật. Khởi nghiệp có thể tạo ra của cải cho cá nhân nhưng giá trị lớn hơn là tạo việc làm, nâng cao năng suất, mở rộng năng lực công nghệ và khẳng định trí tuệ Việt Nam. Tôi tin rằng thanh niên Việt Nam có đủ trí tuệ, nghị lực, lòng yêu nước và tinh thần trách nhiệm để đi trọn con đường đó.
Mục tiêu đưa Việt Nam trở thành nước phát triển, có thu nhập cao vào năm 2045 sẽ không thể chỉ được nâng đỡ bằng khát vọng. Trong kỷ nguyên trí tuệ và sáng tạo, khởi nghiệp phải trở thành động lực phát triển thực chất, những ý tưởng mới được trao cơ hội, nguồn lực và không gian để lớn lên. Phải tin vào người trẻ, mạnh dạn đầu tư cho sáng tạo và sẵn sàng chấp nhận những thử nghiệm có giá trị. Bởi phía sau mỗi hành trình khởi nghiệp thành công không đơn thuần là tương lai của một cá nhân, một doanh nghiệp mà đó còn là năng lực vươn lên của cả nền kinh tế và tầm vóc của dân tộc trong thời đại mới.
Xin trân trọng cảm ơn ông./.
Thực hiện: Nguyên Thảo
