Giữ bản lĩnh người làm báo trong kỷ nguyên AI

Nhân kỷ niệm 101 năm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam, câu chuyện về bản lĩnh, đạo đức nghề nghiệp và khả năng thích ứng của người làm báo trong kỷ nguyên AI càng trở nên ý nghĩa. Phóng viên Báo Công Thương đã có cuộc trao đổi với TS. Trần Văn Lệ, Trưởng khoa Truyền thông, Trường Đại học FPT để làm rõ những vấn đề này.

Khẳng định giá trị báo chí chính thống

- Chuyển đổi số được xem là xu hướng tất yếu đối với các cơ quan báo chí. Theo ông, báo chí cần tận dụng những cơ hội nào từ công nghệ số để nâng cao chất lượng nội dung, mở rộng khả năng tiếp cận độc giả và thực hiện tốt hơn nhiệm vụ chính trị?

TS. Trần Văn Lệ: Có thể nói, chuyển đổi số đang tạo ra cuộc tái cấu trúc sâu sắc nhất đối với ngành báo chí kể từ khi internet xuất hiện. Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn chuyển đổi số dưới góc độ ứng dụng công nghệ thì chúng ta mới tiếp cận phần ngọn của vấn đề. Bản chất của chuyển đổi số trong báo chí là sự thay đổi toàn diện từ tư duy sản xuất nội dung, mô hình vận hành tòa soạn, phương thức phân phối thông tin cho tới cách thức tương tác với công chúng.

Trong bối cảnh đó, cơ hội đầu tiên và cũng là quan trọng nhất chính là khả năng nâng cao chất lượng nội dung dựa trên dữ liệu. Trước đây, nhiều quyết định biên tập chủ yếu dựa vào kinh nghiệm nghề nghiệp. Ngày nay, với các công cụ phân tích dữ liệu người dùng, AI và dữ liệu lớn, các cơ quan báo chí có thể hiểu sâu hơn nhu cầu thông tin của từng nhóm công chúng, nhận diện các xu hướng xã hội mới, từ đó xây dựng nội dung vừa đáp ứng nhu cầu tiếp nhận thông tin vừa bảo đảm tính định hướng, giáo dục và phản biện xã hội.

Cơ hội thứ hai là đổi mới hình thức kể chuyện báo chí. Công chúng hiện đại không còn tiếp nhận thông tin theo cách tuyến tính như trước đây. Họ mong muốn những trải nghiệm đa phương tiện, tương tác và cá nhân hóa. Công nghệ số cho phép báo chí phát triển các hình thức như báo chí dữ liệu, đồ họa tương tác, podcast, video ngắn, thực tế ảo, thực tế tăng cường hay các sản phẩm truyền thông tích hợp đa nền tảng. Điều này không chỉ làm tăng sức hấp dẫn của nội dung mà còn giúp báo chí tiếp cận hiệu quả hơn với thế hệ công chúng trẻ.

Cơ hội thứ ba là mở rộng đáng kể phạm vi ảnh hưởng xã hội của báo chí. Trước đây, khả năng tiếp cận công chúng phụ thuộc rất lớn vào kênh phát hành truyền thống. Hiện nay, nhờ các nền tảng số, báo chí có thể đưa thông tin đến công chúng ở mọi lúc, mọi nơi, trên nhiều thiết bị và nhiều hình thức khác nhau. Điều này đặc biệt có ý nghĩa đối với việc thực hiện nhiệm vụ chính trị, tuyên truyền chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước, lan tỏa các giá trị tích cực, đấu tranh với thông tin sai lệch và củng cố sự đồng thuận xã hội.

Tôi cho rằng, trong thời gian tới, lợi thế cạnh tranh của các cơ quan báo chí sẽ không nằm ở việc ai sở hữu công nghệ hiện đại hơn mà nằm ở khả năng kết hợp hài hòa giữa công nghệ với năng lực biên tập, năng lực xác minh thông tin và trách nhiệm xã hội. Công nghệ chỉ thực sự tạo ra giá trị khi phục vụ cho sứ mệnh cốt lõi của báo chí là cung cấp thông tin chính xác, đáng tin cậy và có ích cho xã hội.

- Trong bối cảnh mạng xã hội và các nền tảng số phát triển mạnh, thông tin được lan truyền với tốc độ rất nhanh, theo ông, báo chí cần làm gì để vừa đổi mới cách làm, vừa giữ vững bản sắc, tính định hướng và sự khác biệt của báo chí chính thống?

TS. Trần Văn Lệ: Sự phát triển mạnh mẽ của mạng xã hội đã làm thay đổi căn bản cấu trúc quyền lực thông tin trong xã hội. Nếu trước đây báo chí là trung tâm của quá trình sản xuất và phân phối thông tin thì ngày nay bất kỳ cá nhân nào sở hữu điện thoại thông minh cũng có thể trở thành “nhà báo công dân”. Điều này tạo ra môi trường truyền thông đa chiều, nhưng đồng thời cũng đặt ra những thách thức lớn về chất lượng thông tin, tính xác thực và trách nhiệm xã hội.

Trong bối cảnh đó, báo chí không nên cạnh tranh với mạng xã hội bằng chính lợi thế của mạng xã hội. Nếu chạy theo tốc độ, sự giật gân hay những nội dung gây chú ý ngắn hạn, báo chí sẽ đánh mất bản sắc và lợi thế cốt lõi. Điều báo chí cần làm là tập trung vào những giá trị mà mạng xã hội khó có thể thay thế, đó là tính xác minh, độ tin cậy, chiều sâu phân tích và trách nhiệm công vụ đối với xã hội.

Theo tôi, sự khác biệt lớn nhất của báo chí chính thống trong thời đại số không phải là việc đưa tin nhanh hơn, mà là giúp công chúng hiểu đúng bản chất của các vấn đề xã hội. Công chúng hiện nay không thiếu thông tin; điều họ thiếu là thông tin được kiểm chứng, được đặt trong bối cảnh đầy đủ và được phân tích bởi những chủ thể có trách nhiệm nghề nghiệp. Đây chính là không gian giá trị mà báo chí cần tiếp tục khẳng định.

Bên cạnh đó, báo chí cần chuyển từ mô hình truyền thông một chiều sang mô hình tương tác và đồng sáng tạo với công chúng. Người dân ngày nay không chỉ là đối tượng tiếp nhận mà còn tham gia vào quá trình sản xuất, chia sẻ và phản hồi thông tin. Việc xây dựng cộng đồng độc giả trung thành, tăng cường đối thoại xã hội và phát triển các hình thức báo chí tương tác sẽ là yếu tố quan trọng giúp báo chí duy trì ảnh hưởng trong môi trường truyền thông số.

Đặc biệt, trong bối cảnh tin giả, thông tin sai lệch và các chiến dịch thao túng dư luận ngày càng tinh vi, báo chí chính thống cần phát huy mạnh hơn vai trò “người gác cổng thông tin” trong không gian số. Không chỉ phản bác thông tin sai lệch, báo chí cần chủ động thiết lập các chuẩn mực thông tin, dẫn dắt dư luận trên cơ sở sự thật, bằng chứng và lợi ích chung của xã hội.

Có thể nói, công nghệ làm thay đổi cách thức làm báo, nhưng giá trị nền tảng của báo chí vẫn là sự thật, tính nhân văn, trách nhiệm xã hội và khả năng kiến tạo niềm tin công chúng. Đây chính là những yếu tố tạo nên sự khác biệt bền vững của báo chí chính thống trong kỷ nguyên số.

Đổi mới để giữ vững giá trị báo chí

- Trước yêu cầu mới của kỷ nguyên số, theo ông, người làm báo cần trang bị những kiến thức, kỹ năng và tư duy gì để đáp ứng yêu cầu nghề nghiệp?

TS. Trần Văn Lệ: Tôi cho rằng, yêu cầu đối với người làm báo trong thời đại số không chỉ là học thêm các công cụ công nghệ mà là hình thành một hệ năng lực nghề nghiệp mới, trong đó kết hợp giữa năng lực báo chí truyền thống và năng lực số.

Trước hết, về kiến thức, nhà báo cần hiểu biết sâu hơn về hệ sinh thái truyền thông số, cơ chế vận hành của các nền tảng mạng xã hội, thuật toán phân phối nội dung, dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo và những tác động xã hội của công nghệ. Trong tương lai gần, AI sẽ tham gia ngày càng nhiều vào quy trình sản xuất tin tức. Vì vậy, người làm báo không thể đứng ngoài sự thay đổi này mà cần hiểu rõ cả cơ hội lẫn giới hạn của công nghệ để sử dụng một cách có trách nhiệm.

Về kỹ năng, ngoài các kỹ năng cốt lõi như phát hiện đề tài, điều tra, phỏng vấn, xác minh nguồn tin và viết báo, nhà báo hiện đại cần có khả năng sản xuất nội dung đa phương tiện, khai thác và trực quan hóa dữ liệu, sử dụng công cụ AI trong hỗ trợ tác nghiệp, phân tích hành vi công chúng và quản trị truyền thông trên nhiều nền tảng khác nhau. Một nhà báo trong tương lai có thể phải đồng thời là người kể chuyện bằng văn bản, hình ảnh, âm thanh và dữ liệu.

Tuy nhiên, điều quan trọng nhất lại nằm ở tư duy nghề nghiệp. Trong thời đại mà AI có thể tạo ra hàng nghìn bài viết chỉ trong vài phút, giá trị của nhà báo không nằm ở khả năng sản xuất nội dung hàng loạt mà nằm ở năng lực tư duy phản biện, năng lực đặt câu hỏi, khả năng kiểm chứng sự thật và bản lĩnh đưa ra các quyết định biên tập có trách nhiệm.

Tôi thường nói với sinh viên báo chí rằng, AI có thể trả lời rất nhiều câu hỏi, nhưng nhà báo là người phải biết đặt ra những câu hỏi đúng. Công nghệ có thể xử lý dữ liệu, nhưng không thể thay thế lương tri nghề nghiệp, trách nhiệm xã hội và khả năng cảm nhận những vấn đề của con người. Đó chính là năng lực làm nên giá trị bền vững của nghề báo trong tương lai.

- Nhân dịp kỷ niệm 101 năm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam, ông muốn gửi gắm thông điệp gì tới đội ngũ những người làm báo trong hành trình xây dựng nền báo chí chuyên nghiệp, nhân văn, hiện đại và giàu tính chiến đấu?

TS. Trần Văn Lệ: Kỷ niệm 101 năm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam là dịp để chúng ta nhìn lại chặng đường vẻ vang mà các thế hệ người làm báo đã đóng góp cho sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, xây dựng đất nước và bảo vệ Tổ quốc. Đồng thời, đây cũng là thời điểm để suy ngẫm về sứ mệnh của báo chí trong bối cảnh thế giới đang thay đổi nhanh chóng bởi công nghệ số và trí tuệ nhân tạo.

Tôi cho rằng, chưa bao giờ nghề báo đứng trước nhiều cơ hội và thách thức như hiện nay. Công nghệ giúp mở rộng năng lực truyền thông, nhưng cũng làm gia tăng nguy cơ nhiễu loạn thông tin, suy giảm niềm tin và khủng hoảng giá trị. Chính vì vậy, hơn lúc nào hết, người làm báo cần giữ vững bản lĩnh chính trị, đạo đức nghề nghiệp, tinh thần phụng sự xã hội và khát vọng cống hiến cho đất nước.

Tôi mong rằng, mỗi nhà báo sẽ không ngừng học hỏi, đổi mới và thích ứng với những thay đổi của thời đại. Nhưng đồng thời luôn gìn giữ những giá trị cốt lõi đã làm nên sức mạnh của báo chí cách mạng Việt Nam đó là trung thành với sự thật, gắn bó với nhân dân, bảo vệ lợi ích quốc gia - dân tộc và kiên trì theo đuổi các giá trị nhân văn tiến bộ.

Một nền báo chí chuyên nghiệp, nhân văn, hiện đại và giàu tính chiến đấu không chỉ được đo bằng số lượng nền tảng số, mức độ ứng dụng AI hay các chỉ số công nghệ. Điều quan trọng hơn là khả năng tạo dựng niềm tin xã hội, góp phần nâng cao dân trí, thúc đẩy phát triển đất nước và bảo vệ những giá trị tốt đẹp của cộng đồng. Đó chính là sứ mệnh lâu dài và cũng là trách nhiệm cao cả của những người làm báo trong thời đại mới.

- Xin cảm ơn ông!

Chuyển đổi số đang mở ra cơ hội lớn để báo chí đổi mới phương thức làm báo, nâng cao chất lượng nội dung và mở rộng khả năng tiếp cận công chúng. Tuy nhiên, cùng với việc ứng dụng công nghệ, báo chí chính thống cần tiếp tục phát huy lợi thế về tính chính xác, độ tin cậy và trách nhiệm xã hội để khẳng định vai trò trong kỷ nguyên số.