Giám định ADN và hành trình trả lại tên cho các liệt sĩ

Cuộc chạy đua với thời gian 

Những ngày cuối tháng 7/2026, trong không khí cả nước hướng về Ngày Thương binh - Liệt sĩ 27/7, tôi có dịp trở lại Trung tâm Giám định ADN, Viện Sinh học - Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam. Ít ai nghĩ rằng, giữa lòng Hà Nội, quãng đường chưa đầy 200 m từ khu B Trường Đại học Mỏ - Địa chất vào Trung tâm lại trở thành một hành trình đầy nhọc nhằn. Sau cơn mưa, mặt đường với những "ổ voi ngập nước', khiến xe phải dò dẫm từng đoạn và mất gần 10 phút mới tới được nơi làm việc của những nhà khoa học đang ngày đêm giải mã ADN để trả lại tên cho các liệt sĩ.

Chia sẻ với phóng viên Báo Công Thương, TS. Trần Trung Thành, Giám đốc Trung tâm Giám định ADN cho biết: "Chúng tôi đi nhiều rồi cũng thành quen, điều khiến tôi cảm phục là sự bền bỉ của các nhà khoa học. Để chuẩn bị cho chiến dịch 500 ngày đêm, nhiều thời điểm anh em không quản nắng mưa, địa hình khai quật khó khăn để có mặt tại hiện trường, rồi lại miệt mài trong phòng thí nghiệm tách chiết, phân tích từng mẫu hài cốt, và đến khi chiến dịch 500 ngày đêm chính thức được triển khai, các nhà khoa học lại chạy đua với thời gian để kịp có kết quả giám định ADN phục vụ xác định danh tính liệt sĩ. Công việc rất vất vả, nhưng chưa bao giờ tôi nghe ai than khó hay nề hà gian khổ".

Hơn 50 năm sau chiến tranh, đến nay cả nước vẫn còn khoảng 175.000 hài cốt liệt sĩ chưa được quy tập vào các nghĩa trang, khoảng 230.000 ngôi mộ đã quy tập nhưng chưa xác định được danh tính và gần 5.000 nghĩa trang liệt sĩ trên cả nước tiếp tục cần được rà soát, đối chiếu thông tin.

Nhằm giải quyết bài toán nhân văn mang ý nghĩa lịch sử ấy, Ban Chỉ đạo Quốc gia 515 phát động Chiến dịch "500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ" từ ngày 15/3/2026 đến 27/7/2027, hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ.

Đây được xem là chiến dịch có quy mô lớn nhất từ trước đến nay trong lĩnh vực tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính liệt sĩ, huy động sức mạnh của cả hệ thống chính trị, lực lượng vũ trang, các bộ, ngành và đặc biệt là đội ngũ các nhà khoa học.

Trong chiến dịch này, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam giữ vai trò đặc biệt quan trọng khi đảm nhiệm công tác giám định ADN đối với hàng nghìn mẫu hài cốt liệt sĩ.

Thách thức lớn về nguồn nhân lực 

Theo Quyết định số 51 của Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, trong Chiến dịch 500 ngày đêm, các đơn vị sẽ tập trung giải quyết toàn bộ số mẫu tồn đọng từ năm 2021 đến nay, khoảng 17.000 - 18.000 mẫu. Riêng Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam hiện đang lưu giữ 6.632 mẫu hài cốt liệt sĩ và đặt mục tiêu hoàn thành giám định toàn bộ số mẫu này trước tháng 7/2027.

Theo đó, Viện được giao phụ trách 8 địa phương gồm Tuyên Quang, An Giang, Hà Nội, Tây Ninh, Đồng Tháp, TP. Hồ Chí Minh, Đồng Nai và Huế. Theo ước tính, tổng số hài cốt liệt sĩ thuộc phạm vi các địa phương này có thể lên tới khoảng 60.000 mẫu. Thời gian qua, đơn vị đã tiếp nhận hơn 1.000 mẫu để phục vụ công tác giám định.

Hiện Viện đang xây dựng kế hoạch chuyển giao công nghệ giám định ADN và đào tạo nhân lực cho một số đơn vị dự kiến tham gia công tác giám định, gồm Học viện Quân y (Bộ Quốc phòng), Viện Khoa học hình sự (Bộ Công an), Công ty CP GeneStory, Viện Pháp y Quân đội và Viện Pháp y Quốc gia (Bộ Y tế).

Để rút ngắn thời gian xác định danh tính liệt sĩ, Viện Hàn lâm đã đề xuất Chính phủ từng bước nâng công suất giám định của mỗi đơn vị lên khoảng 10.000 mẫu mỗi năm.

“Đầu tư máy móc là điều kiện cần nhưng yếu tố quyết định vẫn là con người. Đào tạo một cán bộ có thể làm chủ toàn bộ quy trình công nghệ giám định ADN đòi hỏi bài bản và cần ít nhất từ 6 tháng đến 1 năm. Vì vậy, Trung tâm Giám định ADN đang tăng cường công tác truyền thông để thu hút nhân lực chất lượng cao, đồng thời xây dựng kế hoạch đào tạo lực lượng kế cận. Về phía các đơn vị khác, Học viện Quân y huy động thêm nhân lực trong toàn ngành; Bộ Y tế cũng đang đề nghị các trung tâm pháp y tại Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh và các đơn vị đủ điều kiện tham gia nhằm bổ sung nguồn nhân lực phục vụ cho công tác giám định”, ông Thành cho biết.

Cùng với công tác giám định ADN, ông Thành cho biết, việc xây dựng cơ sở dữ liệu ADN thân nhân liệt sĩ cũng đang được triển khai theo Đề án 06 do Bộ Công an chủ trì. Theo kế hoạch, ngân hàng dữ liệu sẽ lưu trữ khoảng 1-1,2 triệu mẫu ADN thân nhân liệt sĩ. Trước mắt, các lực lượng chức năng đã rà soát khoảng 350.000 trường hợp có đầy đủ thông tin và dự kiến hoàn thành thu thập mẫu trong năm 2026 để phục vụ đối sánh.

Trước đó, ngày 23/7/2026, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam GS.TS Trần Hồng Thái đã ký quyết định thành lập Ban Chỉ đạo 515 của Viện Hàn lâm về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. Ngay sau đó, tại buổi làm việc với Ban Chỉ đạo 515 diễn ra ngày 24/7, GS.TS Trần Hồng Thái khẳng định, đối với Viện Hàn lâm, sự tri ân không chỉ được thể hiện bằng tình cảm hay những hoạt động tưởng niệm, mà phải được cụ thể hóa bằng tri thức khoa học, công nghệ, tinh thần trách nhiệm và những kết quả thiết thực dành cho thân nhân các liệt sĩ.

Theo GS.TS Trần Hồng Thái, việc thành lập và đưa Ban Chỉ đạo 515 của Viện Hàn lâm vào hoạt động đúng thời điểm Chiến dịch 500 ngày đêm đang được triển khai không chỉ nhằm thực hiện nhiệm vụ được giao, mà còn thể hiện trách nhiệm chính trị, tình cảm và lòng biết ơn sâu sắc của đội ngũ cán bộ, đảng viên, các nhà khoa học và người lao động Viện Hàn lâm đối với các thế hệ cha anh đã hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc.

GS.TS Chu Hoàng Hà, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, cho biết Ban Chỉ đạo 515 của Viện Hàn lâm và các nhà khoa học Viện Sinh học sẽ huy động tối đa nguồn lực để hoàn thiện hệ thống phòng giám định, đẩy nhanh đào tạo nhân lực và chuyển giao công nghệ. Với quyết tâm chính trị và trách nhiệm khoa học cao nhất, đơn vị phấn đấu đưa hệ thống giám định ADN mới vào vận hành hiệu quả theo đúng tiến độ, đáp ứng yêu cầu ngày càng lớn trong công tác xác định danh tính hài cốt liệt sĩ.