Tin Khu Vực
Để một tấn lúa mì, ngô hay gạo từ vùng sản xuất đến thị trường tiêu thụ, chi phí không chỉ nằm ở hạt giống, phân bón hay mùa vụ mà còn bao gồm nhiên liệu, vận tải và nhiều chi phí liên quan. Năm 2026, khi hoạt động vận tải qua Hormuz bị gián đoạn, cước tàu tăng mạnh trong lúc thời tiết tiếp tục gây sức ép lên sản lượng tại nhiều vùng sản xuất lớn. Những diễn biến này đang đặt lại câu hỏi về mặt bằng giá lương thực.
Những lần thị trường lương thực chao đảo
Sau mỗi lần thị trường biến động mạnh, giá hàng hóa có thể hạ nhiệt khi nguồn cung trở lại, nhưng để chi phí sản xuất và vận chuyển quay về mức cũ thường cần thêm thời gian. Với Việt Nam, tác động này đáng chú ý khi giá lúa gạo trong nước không chỉ phụ thuộc vào sản lượng từng vụ mùa mà còn chịu ảnh hưởng từ chi phí đầu vào và thị trường xuất khẩu.
An ninh lương thực toàn cầu từ lâu phụ thuộc chặt chẽ vào ba yếu tố là địa chính trị, thời tiết và năng lượng. Khi các yếu tố này tác động đồng thời, thế giới từng nhiều lần chứng kiến những đợt biến động giá nghiêm trọng, điển hình vào các năm 2008, 2011 và 2022.
Chỉ số giá lương thực FAO (1998-2026)
Bước sang năm 2026, xu hướng tăng giá lương thực lặp lại khi chỉ số FAO tăng trở lại sau khi tạo đáy đầu năm 2024. Thời tiết bất lợi, căng thẳng địa chính trị cùng các điểm nghẽn logistics tại Biển Đen và eo biển Hormuz làm gián đoạn vận tải, đẩy giá năng lượng, cước phí và nhu cầu nhiên liệu sinh học lên cao, gây sức ép lớn lên nguồn cung.
Thực tế này gợi nhớ các đợt khủng hoảng trước đây. Năm 2008, chỉ số FAO đạt đỉnh 132,7 điểm do chính sách thúc đẩy nhiên liệu sinh học tại Mỹ và Liên minh châu Âu, kết hợp giá dầu Brent tiến gần 150 USD trên thùng, thời tiết xấu và các lệnh hạn chế xuất khẩu lương thực.
Đến năm 2011, hạn hán tại Nga, Nam Mỹ cùng mưa lũ tại Australia, Pakistan tiếp tục thắt chặt nguồn cung trong bối cảnh chi phí năng lượng và rào cản thương mại gia tăng.
Đến năm 2022, xung đột Nga - Ukraine làm gián đoạn nguồn cung lúa mì vốn chiếm 30% thế giới và đẩy giá phân bón tăng vọt. Hệ quả đại dịch Covid-19 cùng hơn 20 quốc gia hạn chế xuất khẩu đã đưa chỉ số FAO lên đỉnh kỷ lục 160,2 điểm.
Sau khi chạm đáy 117,4 điểm đầu năm 2024, chỉ số giá lương thực FAO đã phục hồi lên 130,3 điểm vào giữa năm 2026, cao hơn khoảng 37% so với mức trung bình giai đoạn 2015-2019.
Vì sao mặt bằng giá mới khó trở lại mức cũ?
Sau mỗi cú sốc, giá lương thực có thể hạ nhiệt khi nguồn cung phục hồi, nhưng mặt bằng chi phí lại khó quay về mức ban đầu. Nguyên nhân nằm ở sự tích tụ của nhiều áp lực chi phí trong chuỗi sản xuất và cung ứng nông nghiệp toàn cầu.
Các tuyến đường thương mại trong chuỗi cung ứng thực phẩm toàn cầu
Một trong những điểm dễ nhận thấy là sự nhạy cảm của hệ thống logistics trước các điểm nghẽn hàng hải. Tại eo biển Hormuz, lưu lượng tàu trong giai đoạn 14/7-3/8 giảm 90% so với tháng 2, xuống còn 102 lượt, tương đương trung bình 5 lượt/ngày so với 50 lượt/ngày trước đó. Lượng tàu công khai cũng giảm 85% so với thời điểm trước chiến sự.
Gián đoạn kéo dài tại Hormuz đẩy cước thuê tàu chở dầu siêu lớn (VLCC) trên tuyến Trung Đông - Trung Quốc tăng hơn 13 lần, từ 36.000 USD/ngày lên đỉnh 476.000 USD/ngày, trước khi duy trì quanh 423.000 USD/ngày vào cuối tháng 7.
Giá tàu VLCC 5 năm tuổi tăng lên 129,8 triệu USD, cao hơn 34,4% so với giá tàu đóng mới. Trong 6 tháng đầu năm 2026, lượng đơn đặt hàng tàu chở dầu toàn cầu vượt các mức đỉnh lịch sử năm 2006 và 2008, với tổng quy mô trên 600 tàu. Mặt bằng giá năng lượng và chi phí vận tải tăng cao vì vậy tiếp tục tạo áp lực lên cước vận tải biển.
Lưu lượng tàu thương mại qua eo biển Hormuz
Thời tiết nắng nóng và hạn hán đang gây sức ép lớn lên nguồn cung lương thực toàn cầu. Các đợt sóng nhiệt vượt 38 độ C tại châu Âu khiến sản lượng lúa mì Pháp giảm khoảng 4%, Đức giảm hơn 5%, trong khi Anh ghi nhận mức sản lượng thấp nhất kể từ năm 1984. Tại Mỹ, tình trạng thiếu ẩm kéo sản lượng lúa mì xuống thấp nhất từ năm 1970, làm thu hẹp đáng kể tồn kho toàn cầu. Tại châu Á, hiện tượng El Niño đe doạ các vùng trồng lúa gạo, làm gia tăng lo ngại cho những nước phụ thuộc nhập khẩu. Bên cạnh đó, chi phí đầu vào tăng, xu hướng tích trữ, chính sách bảo hộ và rủi ro siêu El Niño khiến triển vọng duy trì mặt bằng lương thực giá rẻ ngày càng khó khăn.
Nhìn lại lịch sử, những biến động lớn nhất của thị trường hàng hóa hiếm khi bắt đầu bằng những tiếng động náo nhiệt, mà thường khởi phát từ những khoảng lặng bất thường. Sự êm đềm hiện tại trên các kệ hàng thực phẩm thực chất chỉ là tấm màn che giấu quy mô của một mặt bằng giá cấu trúc mới đang âm ỉ tích tụ bên dưới.
Với độ trễ 3 - 6 tháng từ giá nguyên liệu đến giá thành sản phẩm, tác động từ chi phí sản xuất, phân bón và logistics tăng cao trong nửa đầu năm 2026 chưa thể hiện đầy đủ trong giá bán đến tay người tiêu dùng.
Trước sự dịch chuyển của mặt bằng giá toàn cầu, thị trường lúa gạo tại Việt Nam và các nước Đông Nam Á đang đứng trước những cơ hội và thách thức đan xen. Là một trong những quốc gia xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới, Việt Nam sở hữu nguồn cung dồi dào, đóng vai trò quan trọng trong bảo đảm an ninh lương thực trong nước và duy trì nguồn cung cho khu vực.
Tuy nhiên, diễn biến của thị trường lúa gạo trong nước vẫn chịu tác động từ những thay đổi trên thị trường quốc tế. Giá phân bón, nhiên liệu và cước vận tải tăng cao làm gia tăng chi phí sản xuất, đồng thời ảnh hưởng đến biên lợi nhuận của doanh nghiệp xuất khẩu. Trong khi đó, những thay đổi trong chính sách thu mua và dự trữ của các thị trường lớn trong khu vực như Philippines và Indonesia cũng có thể tác động đến nhu cầu và khả năng cạnh tranh của gạo Việt Nam.
Những diễn biến này sẽ được phân tích rõ hơn trong bài viết tiếp theo về thị trường lúa gạo Việt Nam và khu vực, trong bối cảnh mặt bằng giá lương thực toàn cầu đang có những thay đổi đáng chú ý.