Đột phá thể chế để khu thương mại tự do vận hành thông suốt

Không gian phát triển mới và vai trò hạt nhân của FTZ Cái Mép Hạ

Việc kết nối liên vùng đang dần trở thành động lực cốt lõi quyết định khả năng hình thành và vận hành hiệu quả các khu thương mại tự do (Free Trade Zone - FTZ) thế hệ mới của TP. Hồ Chí Minh. Thông tin được nhiều chuyên gia nhấn mạnh tại hội thảo chuyên đề “Kết nối liên vùng - Động lực phát triển khu thương mại tự do TP. Hồ Chí Minh”, tổ chức ngày 27/1, trong bối cảnh Thành phố bước vào giai đoạn phát triển mới với không gian kinh tế mở rộng và yêu cầu tái cấu trúc mô hình tăng trưởng ở tầm cao hơn.

TP. Hồ Chí Minh đang định hình vai trò trung tâm của một siêu đô thị tích hợp công nghiệp, logistics, dịch vụ tài chính, gắn chặt với cực tăng trưởng của vùng Đông Nam Bộ. Theo các chuyên gia, nếu chỉ tiếp cận FTZ như một khu phi thuế quan độc lập thì rất khó tạo ra đột phá. Ngược lại, khi được đặt trong tổng thể liên kết vùng, với hạ tầng, thể chế và chuỗi giá trị được tổ chức đồng bộ, FTZ mới có thể phát huy trọn vẹn tiềm năng, trở thành động lực tăng trưởng mới cho Thành phố.

Tại hội thảo, ông Vũ Chí Kiên, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển TP. Hồ Chí Minh đã trình bày báo cáo “Kết nối liên vùng - động lực hình thành hệ sinh thái khu thương mại tự do thế hệ mới tại TP. Hồ Chí Minh”, làm rõ các định hướng chiến lược trong bối cảnh Thành phố mở rộng không gian phát triển.

Theo ông Vũ Chí Kiên, việc sáp nhập Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu đã tạo ra một TP. Hồ Chí Minh mới với diện tích hơn 6.770 km². Đây không đơn thuần là sự thay đổi địa giới hành chính, mà là sự hình thành của một siêu vùng đô thị, công nghiệp, logistics, với cấu trúc kinh tế đa trung tâm và khả năng kết nối sâu vào chuỗi giá trị khu vực và toàn cầu.

Trong cấu trúc không gian kinh tế mới này, Cái Mép Hạ, cửa ngõ hàng hải trọng yếu của khu vực phía Nam được xác định là trung tâm của đề án thành lập Khu thương mại tự do Cái Mép Hạ. FTZ đóng vai trò đòn bẩy chiến lược để tái định vị Thành phố trở thành trung tâm logistics tích hợp hàng đầu Đông Nam Á, nơi hội tụ dòng chảy hàng hóa, vốn, dịch vụ và công nghệ ở trình độ cao.

FTZ thế hệ mới và yêu cầu đột phá thể chế, quản trị

Một điểm nhấn quan trọng được các chuyên gia thống nhất là FTZ Cái Mép Hạ không được tiếp cận như một khu phi thuế quan đơn lẻ. Thay vào đó, FTZ cần được xem là hạt nhân lan tỏa, có khả năng định hình lại chuỗi giá trị liên vùng và thúc đẩy tái cơ cấu không gian kinh tế.

Hiệu quả của mô hình này phụ thuộc trực tiếp vào khả năng kết nối cộng sinh với các cực tăng trưởng lân cận, đặc biệt là khu vực Đồng Nai gắn với sân bay quốc tế Long Thành. Trong cấu trúc này, Cái Mép Hạ giữ vai trò “tiền phương” hàng hải, đảm nhiệm khâu trung chuyển và phân phối hàng hóa quy mô lớn bằng đường biển; trong khi Đồng Nai là “hậu phương” sản xuất công nghệ cao và logistics hàng không. Sự kết nối này tạo nên một cấu trúc cánh cung logistics, hình thành chuỗi giá trị khép kín “sản xuất, lưu thông, phân phối” với chi phí tối ưu và độ tin cậy cao.

Theo ông Vũ Chí Kiên, để FTZ thế hệ mới vận hành hiệu quả, yếu tố then chốt không chỉ nằm ở hạ tầng vật lý, mà là đột phá về thể chế và quản trị. Cụ thể, cần thiết lập các “luồng xanh” liên vùng cho hàng hóa, dịch vụ và dòng vốn; thí điểm sandbox pháp lý gắn với chuyển đổi số. Đồng thời xây dựng mô hình quản trị “một cửa tại chỗ” với thẩm quyền đủ mạnh, giảm tối đa chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp.

Trên nền tảng đó, FTZ Cái Mép Hạ tạo động lực tăng trưởng mới cho TP. Hồ Chí Minh, đóng vai trò đầu tàu, dẫn dắt vùng Đông Nam Bộ hội nhập sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu, đặc biệt trong bối cảnh cạnh tranh thu hút đầu tư và dịch chuyển chuỗi cung ứng đang diễn ra mạnh mẽ.

Trên tinh thần đó, ông Vũ Chí Kiên đề xuất cần sớm cụ thể hóa các cơ chế đã được quy định tại Nghị quyết 98/2023/QH15 và Nghị quyết 260/2025/QH15 của Quốc hội, nhằm xây dựng danh mục ngành nghề ưu tiên đặc thù cho FTZ Cái Mép Hạ, tập trung vào các dịch vụ tài chính quốc tế và logistics công nghệ cao. Cùng với đó, việc thành lập Ban Quản lý FTZ chuyên trách, có thẩm quyền đủ mạnh và được phân cấp rõ ràng trong quản lý đầu tư, đất đai, hạ tầng và lao động, được xem là điều kiện cần thiết để bảo đảm tính minh bạch, đồng thời đơn giản hóa thủ tục, tạo môi trường kinh doanh thông thoáng và hấp dẫn cho nhà đầu tư.

Từ góc độ quản lý nhà nước, ông Trần Việt Hà, Phó Trưởng ban Quản lý các Khu chế xuất và công nghiệp TP. Hồ Chí Minh (HEPZA) cho rằng, FTZ là một trong những mô hình thể chế quan trọng, tạo động lực mới cho tăng trưởng, thu hút đầu tư và thúc đẩy hội nhập kinh tế quốc tế.

Trong báo cáo “Khu thương mại tự do gắn với cảng biển khu vực Cái Mép Hạ”, ông Trần Việt Hà nhấn mạnh, khung pháp lý áp dụng cho FTZ cần có tính cạnh tranh cao, tiệm cận các chuẩn mực và thông lệ quốc tế tiên tiến, đồng thời bảo đảm nguyên tắc pháp quyền và hài hòa với các cam kết quốc tế mà Việt Nam là thành viên.

Theo đó, mô hình quản lý và các cơ chế, chính sách đặc thù của FTZ Cái Mép Hạ sẽ được xây dựng trên cơ sở tổng hợp kinh nghiệm từ các Đề án Khu thương mại tự do của Đà Nẵng, Hải Phòng đã được Quốc hội phê duyệt, cùng với việc tham khảo các FTZ thành công trên thế giới. Thành phố đặt mục tiêu chủ động, tích cực triển khai FTZ Cái Mép Hạ trong thời gian ngắn nhất để sớm đưa vào vận hành và phát huy hiệu quả.

FTZ Cái Mép Hạ được định hướng trở thành mô hình tiên phong, thí điểm các thể chế vượt trội, tạo môi trường đầu tư và thương mại tự do theo tiêu chuẩn quốc tế. Qua đó, FTZ không chỉ là động lực tăng trưởng mới, mà còn tạo nền tảng để Thành phố phát triển thành trung tâm kinh tế biển của khu vực Đông Nam Á, mở rộng không gian phát triển nhanh, bền vững và hội nhập cho vùng Đông Nam Bộ và cả nước.

Trục Thủ Thiêm - Long Thành - Cái Mép và bài toán kết nối chiến lược

Một nội dung được thảo luận sâu tại hội thảo là mối liên kết giữa Thủ Thiêm - Long Thành - Cái Mép. Theo các chuyên gia, đây không chỉ là kết nối hạ tầng giao thông, mà là trục động lực phát triển chiến lược, gắn kết trung tâm tài chính, trung tâm hàng không và hệ thống cảng biển quốc tế của khu vực phía Nam.

Phân tích dưới góc nhìn học thuật và chính sách công, chuyên gia Đỗ Thiên Anh Tuấn (Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright) cho rằng, Thủ Thiêm, Long Thành và Cái Mép không phải là 3 điểm phát triển rời rạc, mà là 3 cực chức năng được hình thành từ các quyết định đầu tư hạ tầng mang tính chiến lược của Nhà nước. Thủ Thiêm được định vị là trung tâm tài chính - dịch vụ; Long Thành là cửa ngõ hàng không quốc tế và trung tâm logistics hàng không; trong khi Cái Mép - Thị Vải là cụm cảng nước sâu hiếm hoi trong khu vực, gắn với dòng luân chuyển hàng hóa quy mô lớn và chi phí thấp.

Nếu thiếu kết nối chiến lược và đồng bộ, mỗi cực dù có quy mô lớn cũng chỉ tạo ra giá trị gia tăng cục bộ. Ngược lại, khi được kết nối thông suốt, 3 cực này có thể hợp thành một cấu trúc kinh tế tích hợp theo mô hình “Fin - Sea - Air”, góp phần nâng cấp chuỗi giá trị và củng cố vai trò động lực tăng trưởng của vùng TP. Hồ Chí Minh.

Trong bối cảnh chi phí logistics của Việt Nam vẫn ở mức cao, khoảng 16-18% GDP, các “nút thắt cổ chai” tại điểm giao thoa giữa đường bộ, cảng biển và sân bay đang làm suy giảm độ tin cậy của chuỗi cung ứng. Do đó, FTZ chỉ thực sự phát huy vai trò khi được đặt trong một khung kết nối tích hợp cả 3 tầng: kết nối vật lý, kết nối nguồn lực và kết nối chính sách.

Theo các chuyên gia, chỉ khi hạ tầng cứng đi cùng hạ tầng mềm, FTZ mới thực sự trở thành không gian kinh tế mở, có khả năng cạnh tranh với các trung tâm logistics trong khu vực. Hội thảo được xem là bước khởi đầu quan trọng trong quá trình cụ thể hóa mô hình khu thương mại tự do tại TP. Hồ Chí Minh, hướng tới mục tiêu thu hút đầu tư, thúc đẩy xuất nhập khẩu. Đồng thời nâng tầm vị thế kinh tế của Thành phố và cả vùng Đông Nam Bộ trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt.