Đồng bộ các giải pháp nhằm đẩy lùi thảm họa thuốc lá thế hệ mới

Trước sự xâm nhập và biến tướng khôn lường của các loại thuốc lá thế hệ mới, nhiều quốc gia trên thế giới đã áp dụng các biện pháp mạnh tay, từ cấm toàn diện đến siết chặt môi trường không khói thuốc. Tại Việt Nam, dù Quốc hội đã có những quyết sách tiên phong, bài toán đưa luật vào đời sống vẫn đang đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ, quyết liệt hơn nữa từ toàn hệ thống chính trị và toàn xã hội.

Kinh nghiệm từ quốc tế

Những năm gần đây, sự xuất hiện của thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng đang tạo ra một thách thức an ninh y tế toàn cầu. Không giống thuốc lá điếu truyền thống, các sản phẩm thế hệ mới này thường được ngụy trang dưới vỏ bọc "hiện đại", "ít độc hại" và sử dụng hàng ngàn loại hương liệu bắt mắt nhằm nhắm mục tiêu trực tiếp vào giới trẻ.

Nhận diện rõ nguy cơ này, cộng đồng quốc tế đã có những phản ứng chính sách vô cùng mạnh mẽ. Điển hình như Singapore và Thái Lan đã thiết lập lệnh cấm toàn diện đối với thuốc lá điện tử trên mọi phương diện từ sản xuất, nhập khẩu, buôn bán cho đến sử dụng. Trong khi đó, các quốc gia như Australia, Nhật Bản, Hàn Quốc áp dụng cơ chế kiểm soát vô cùng khắt khe về phân phối và quảng cáo. Tại khu vực châu Âu, Liên minh châu Âu (EU) kiên quyết áp dụng khung quản lý tương đương thuốc lá truyền thống, buộc in cảnh báo sức khỏe và giới hạn nghiêm ngặt các hoạt động tiếp thị. Điểm đặc biệt trong các quyết sách này đều hướng tới một mục tiêu tối thượng là bảo vệ sự phát triển toàn diện của thanh thiếu niên trước thảm họa nghiện nicotine kiểu mới.

Cùng với việc ngăn chặn nguồn cung, việc mở rộng không gian an toàn cũng được xem là trụ cột trong Công ước khung về kiểm soát thuốc lá (FCTC) của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). Thay vì chỉ là những khẩu hiệu tuyên truyền, nhiều quốc gia đã luật hóa việc cấm hút thuốc tại các khu vực công cộng, trường học, bệnh viện, đồng thời mạnh dạn mở rộng 'vùng xanh' ra các không gian mở như công viên, bãi biển. Đi kèm với đó là những chế tài xử phạt mang tính răn đe cao, tạo ra sự chuyển biến sâu sắc trong hành vi và văn hóa xã hội.

Kinh nghiệm quốc tế chỉ ra rằng, ban hành luật là điều kiện cần, nhưng năng lực thực thi mới là điều kiện đủ. Chính sách chỉ thực sự đi vào đời sống khi có cơ chế giám sát minh bạch, lực lượng thanh tra đủ mạnh và sự huy động được sức mạnh tổng hợp của toàn dân.

Bài toán thực thi tại Việt Nam

Tại Việt Nam, chặng đường thực thi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đã ghi nhận những thành tựu bứt phá, đặc biệt là nỗ lực kiến tạo môi trường không khói thuốc tại các cơ quan hành chính, trường học và cơ sở y tế. Đáng chú ý, năm 2024 đánh dấu một bước ngoặt mang tính lịch sử khi Việt Nam ban hành Nghị quyết cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng. Quyết sách này lập tức được WHO đánh giá cao, coi đây là một dấu mốc tiên phong trong khu vực ASEAN, thể hiện quyết tâm chính trị to lớn của Đảng và Nhà nước trong việc bảo vệ nòi giống.

Tuy nhiên, từ nghị quyết đến thực tiễn vẫn còn một khoảng cách không nhỏ. Bất chấp lệnh cấm, tình trạng hút thuốc tại nơi công cộng vẫn diễn ra. Việc tiếp cận thuốc lá điện tử trong giới trẻ vẫn tương đối dễ dàng thông qua các kênh buôn bán "chui", nhập lậu qua biên giới và đặc biệt là sự bùng nổ của thị trường chợ đen trên các nền tảng mạng xã hội. Nhiều loại thuốc lá thế hệ mới với thành phần hóa chất không xác định, ẩn chứa ma túy và chất hướng thần đang lách qua các kẽ hở quản lý để đầu độc học đường.

Thực trạng này đang đặt ra một yêu cầu cấp bách đối với công tác quản lý nhà nước. Trong thời gian tới, để các quy định cấm thực sự phát huy hiệu lực, thiết nghĩ cần có sự đồng bộ hóa cao độ trong hành lang pháp lý. Lực lượng Quản lý thị trường, Hải quan và Công an cần giăng lưới kiểm soát chặt chẽ các nguồn cung lậu, đặc biệt là không gian mạng. Đồng thời, trách nhiệm của người đứng đầu các địa phương, cơ quan, trường học cần được quy định rõ nét hơn trong việc duy trì môi trường không khói thuốc.

Việt Nam đang đứng trước thời cơ vàng để tái thiết lập kỷ cương trong phòng chống tác hại thuốc lá. Học hỏi kinh nghiệm quốc tế, kết hợp với các quyết sách mạnh mẽ từ trung ương và sự đồng thuận, giám sát của nhân dân chính là chìa khóa để từng bước đẩy lùi khói thuốc, giữ gìn một môi trường sống trong lành, an toàn cho các thế hệ tương lai.