Đổi mới sáng tạo: Không thể thiếu liên kết ‘3 nhà’

Khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo là động lực tăng trưởng

Phát biểu tại Diễn đàn Khoa học và doanh nhân trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc diễn ra mới đây, ông Nguyễn Đức Thuận - Chủ tịch Hội các nhà quản trị doanh nghiệp Việt Nam, Chủ tịch Tập đoàn Long Biên cho rằng, trong bối cảnh thế giới đang chuyển dịch mạnh mẽ sang nền kinh tế tri thức, thì đổi mới sáng tạo, khoa học - công nghệ và chuyển đổi số trở thành động lực tăng trưởng chủ đạo.

Đối với Việt Nam, trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, yêu cầu phát triển không chỉ là tăng trưởng nhanh mà còn phải bền vững, có chiều sâu, theo đó khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo càng trở nên quan trọng. Đặc biệt, không chỉ quan trọng với mỗi quốc gia, khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo cũng vô cùng quan trọng đối với sự phát triển của mỗi doanh nghiệp.

Để phát triển khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo tại doanh nghiệp, ông Nguyễn Đức Thuận cho rằng, kinh nghiệm ở nhiều quốc gia cho thấy, mô hình liên kết giữa nhà nước, viện vghiên cứu và doanh nghiệp chính là trụ cột quan trọng, nhằm nâng cao năng suất lao động và tạo ra các ngành kinh tế mới. Đây không chỉ là một mô hình hợp tác đơn thuần, mà là một hệ sinh thái phát triển, trong đó mỗi chủ thể giữ một vai trò riêng nhưng có mối quan hệ tương hỗ chặt chẽ, hướng tới mục tiêu chung là phát triển quốc gia.

Cụ thể, theo ông Nguyễn Đức Thuận, trong mối quan hệ ấy vai trò của nhà nước sẽ là kiến tạo, dẫn dắt và bảo đảm môi trường phát triển. Trong bối cảnh kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, nhà nước không chỉ thực hiện chức năng quản lý, chuyển mạnh sang vai trò “nhà nước kiến tạo phát triển” thông qua việc xây dựng chiến lược phát triển dài hạn về kinh tế, khoa học và công nghệ. Đồng thời, ban hành hệ thống cơ chế, chính sách và hành lang pháp lý, nhằm thúc đẩy hoạt động nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo và chuyển giao công nghệ. Các chính sách về thuế, tín dụng, quỹ phát triển khoa học - công nghệ, quỹ đổi mới sáng tạo… không chỉ hỗ trợ về tài chính mà còn tạo động lực để doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư vào nghiên cứu và phát triển (R&D).

Nhà nước giữ vai trò “bà đỡ” cho những lĩnh vực mới, những mô hình kinh doanh sáng tạo nhưng tiềm ẩn rủi ro cao. Thông qua cơ chế thử nghiệm chính sách (sandbox), nhà nước có thể tạo không gian cho đổi mới sáng tạo phát triển mà vẫn bảo đảm an toàn cho hệ thống. “Như vậy, nhà nước không chỉ là “người quản lý”, mà là “người kiến tạo”, “người dẫn dắt” và “người bảo đảm” cho sự phát triển của toàn bộ hệ sinh thái đổi mới sáng tạo” - ông Nguyễn Đức Thuận thông tin.

Trong khi đó, các viện nghiên cứu chính là nơi tạo ra tri thức - nguồn lực cốt lõi của nền kinh tế hiện đại. Cụ thể, các viện nghiên cứu thực hiện chức năng nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và cung cấp luận cứ khoa học cho việc hoạch định chính sách. Trong bối cảnh nhiều vấn đề phát triển ngày càng phức tạp, từ biến đổi khí hậu, chuyển đổi năng lượng đến kinh tế số, vai trò tư vấn chính sách của các viện nghiên cứu càng trở nên quan trọng. Viện nghiên cứu cũng đóng vai trò trong đào tạo và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, cung cấp đội ngũ chuyên gia, nhà khoa học và đào tạo theo nhu cầu của doanh nghiệp, gắn kết giữa lý thuyết và thực tiễn.

Doanh nghiệp đóng vai trò trung tâm ứng dụng và động lực đổi mới sáng tạo, là nơi biến tri thức và công nghệ thành sản phẩm, dịch vụ và giá trị kinh tế, doanh nghiệp là nơi ứng dụng các kết quả nghiên cứu vào thực tiễn sản xuất - kinh doanh.

“Một sáng chế, một công nghệ chỉ thực sự có ý nghĩa khi được thương mại hóa, tạo ra giá trị gia tăng và đóng góp vào tăng trưởng kinh tế” - ông Nguyễn Đức Thuận nêu và cho rằng: Doanh nghiệp không chỉ là “người nhận” công nghệ, mà cần trở thành “người tạo ra” đổi mới sáng tạo. Trong nền kinh tế hiện đại, doanh nghiệp phải chủ động đầu tư cho nghiên cứu - phát triển, xây dựng bộ phận R&D, hợp tác với các viện nghiên cứu và trường đại học để nâng cao năng lực cạnh tranh.

Thúc đẩy liên kết "3 nhà" bằng 5 giải pháp trọng tâm

Theo ông Nguyễn Đức Thuận, mặc dù mỗi chủ thể (nhà nước, viện nghiên cứu, doanh nghiệp) có vai trò riêng, nhưng giá trị lớn nhất chỉ được tạo ra khi ba chủ thể này được kết nối chặt chẽ trong một hệ sinh thái thống nhất. Theo đó, việc tăng cường liên kết “ba nhà” là yếu tố quyết định hiệu quả hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. trong doanh nghiệp và nền kinh tế.

Tuy nhiên, thực tế ở Việt Nam cho thấy, mối liên kết giữa nhà nước - viện nghiên cứu - doanh nghiệp vẫn còn những hạn chế: cơ chế phối hợp chưa đồng bộ, hoạt động nghiên cứu chưa gắn chặt với nhu cầu thị trường, doanh nghiệp chưa thực sự coi khoa học - công nghệ là động lực cốt lõi. Để khắc phục những hạn chế này, cần tập trung vào 5 giải pháp trọng tâm, bao gồm:

Thứ nhất, hoàn thiện thể chế, chính sách nhằm khuyến khích hợp tác nghiên cứu và chuyển giao công nghệ. Cần có cơ chế chia sẻ lợi ích rõ ràng giữa các bên, đặc biệt trong thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

Thứ hai, phát triển các trung tâm đổi mới sáng tạo, khu công nghệ cao, vườn ươm doanh nghiệp… làm “không gian chung” cho các chủ thể tương tác, hợp tác và cùng phát triển.

Thứ ba, tăng cường cơ chế đặt hàng nghiên cứu từ phía nhà nước và doanh nghiệp. Nhà nước có thể đặt hàng các nhiệm vụ khoa học lớn mang tính chiến lược, trong khi doanh nghiệp đặt hàng các nghiên cứu ứng dụng cụ thể.

Thứ tư, thúc đẩy hợp tác quốc tế, học hỏi kinh nghiệm từ các mô hình thành công trên thế giới, đồng thời thu hút nguồn lực tri thức toàn cầu phục vụ phát triển trong nước.

Thứ năm, xây dựng văn hóa đổi mới sáng tạo trong toàn xã hội, trong đó doanh nghiệp là trung tâm, nhà khoa học là lực lượng nòng cốt và nhà nước là người dẫn dắt.

Việt Nam đang đặt mục tiêu trở thành nước phát triển có thu nhập cao vào năm 2045. Để hiện thực mục tiêu đó, sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà nước - viện nghiên cứu - doanh nghiệp không chỉ là một yêu cầu mang tính lý thuyết, mà là yếu tố then chốt quyết định thành công của quá trình phát triển kinh tế dựa trên khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo.