Đắk Lắk: Thủ phủ tôm hùm Sông Cầu trước áp lực tái cơ cấu vùng nuôi

Tôm hùm Sông Cầu từng thu nghìn tỷ mỗi năm, nhưng phát triển tự phát đang gây nhiều rủi ro. Đắk Lắk buộc phải siết lại quy hoạch để giữ nghề phát triển bền vững.

Hơn ba thập kỷ kể từ những ô lồng thử nghiệm đầu tiên (đầu thập niên 1990), tôm hùm đã đưa Sông Cầu thành vùng nuôi lớn nhất cả nước, tạo cơ nghiệp tiền tỷ cho nhiều hộ ngư dân.

Tuy nhiên, nguồn thu lớn này đang đối mặt với rủi ro kép: mật độ lồng bè vượt xa sức chịu tải môi trường nước, trong khi đầu ra vẫn phụ thuộc chủ yếu vào đường tiểu ngạch. "Thủ phủ" tôm hùm Sông Cầu đang đứng trước yêu cầu bắt buộc phải tổ chức lại vùng nuôi theo quy hoạch và minh bạch nguồn gốc để xuất khẩu chính ngạch.

Toàn cảnh vùng nuôi tôm hùm tại Sông Cầu (tỉnh Đắk Lắk) với hàng trăm dãy lồng bè san sát trên mặt vịnh.

Toàn cảnh vùng nuôi tôm hùm tại Sông Cầu (tỉnh Đắk Lắk) với hàng trăm dãy lồng bè san sát trên mặt vịnh.

Rủi ro ở vùng tôm nghìn tỷ

Phía Đông tỉnh Đắk Lắk sở hữu hơn 189 km bờ biển cùng hệ thống đầm, vịnh kín gió như vịnh Xuân Đài, đầm Cù Mông, vịnh Vũng Rô. Nhờ độ mặn ổn định và nguồn nước lưu thông tốt, tôm hùm nuôi tại đây lớn nhanh, thịt chắc và luôn giữ được giá bán cao trên thị trường.

Theo thống kê của ngành chức năng, toàn tỉnh Đắk Lắk có trên 186.000 lồng nuôi thủy sản biển với tổng thể tích hơn 2,55 triệu m³; trong đó riêng tôm hùm chiếm hơn 176.900 lồng. Khu vực Sông Cầu giữ vai trò chủ lực với hơn 129.300 lồng, tạo việc làm cho khoảng 4.000 hộ dân với hơn 10.000 lao động. Những năm thời tiết thuận lợi, sản lượng xuất bán tại Sông Cầu đạt trên 2.190 tấn, mang về doanh thu hơn 2.000 tỷ đồng/năm, đạt hiệu quả bình quân 1,55 tỷ đồng/ha mặt nước.

Từ chỗ thiếu đất sản xuất, hàng nghìn hộ dân tại phường Sông Cầu và phường Xuân Đài đã chuyển sang nuôi trồng thủy hải sản, vươn lên làm giàu từ nghề nuôi biển, kéo theo cả hệ thống dịch vụ cung ứng con giống, thức ăn, vật tư lồng bè và vận tải hoạt động sầm uất quanh năm.

Tôm hùm nuôi tại vùng biển Sông Cầu (tỉnh Đắk Lắk) có kích cỡ đồng đều, thịt chắc, luôn giữ giá trị kinh tế cao trên thị trường.

Tôm hùm nuôi tại vùng biển Sông Cầu (tỉnh Đắk Lắk) có kích cỡ đồng đều, thịt chắc, luôn giữ giá trị kinh tế cao trên thị trường.

Thế nhưng, việc tăng nóng số lượng lồng nuôi vượt xa quy hoạch đã khiến môi trường nước nhanh chóng suy thoái. Nguồn thức ăn tươi sống như cá tạp, cua, ốc ném xuống biển mỗi ngày không tiêu thụ hết, tích tụ dưới đáy vịnh thành lớp bùn hữu cơ dày. Môi trường ô nhiễm làm bùng phát các bệnh sữa, đỏ thân, đen mang, đẩy tỷ lệ tôm hao hụt lên mức 30 - 35% tổng đàn.

Khi vùng nuôi đã suy yếu, thiên tai càng gây thiệt hại nặng nề. Sau sự cố làm chết gần 62 tấn tôm hùm và 30 tấn cá nuôi tại đầm Cù Mông hồi tháng 5/2024, vùng nuôi tiếp tục hứng chịu trận mưa lũ lớn cuối tháng 11/2025. Nước ngọt từ thượng nguồn đổ về làm giảm độ mặn đột ngột trên diện rộng: riêng phường Sông Cầu mất trắng hơn 95% sản lượng (khoảng 21 triệu con), thiệt hại ước tính hơn 2.400 tỷ đồng; phường Xuân Đài thiệt hại hơn 80% số lồng nuôi, tương đương 610 tỷ đồng. Đến giữa tháng 11/2026, mưa lớn tiếp tục gây phân tầng nước ngọt, làm chết thêm 4,7 tấn tôm tại phường Xuân Đài.

Áp lực chưa dừng lại ở thời tiết, đầu ra của tôm hùm Sông Cầu đang gặp bất lợi lớn về thị trường. Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường Đắk Lắk, dù sản lượng toàn tỉnh đạt hơn 2.500 tấn/năm nhưng địa phương vẫn chưa có nhà máy thu mua, chế biến tôm hùm xuất khẩu. Trong 6 doanh nghiệp chế biến thủy sản của tỉnh, hầu hết chỉ làm cá ngừ, tôm thẻ và mực. Phần lớn tôm hùm phải bán sống nguyên con cho thương lái đưa sang Trung Quốc. Toàn tỉnh mới có 2 doanh nghiệp xuất khẩu chính ngạch với sản lượng khoảng 1.000 tấn/năm, phần còn lại vẫn phụ thuộc vào đường tiểu ngạch.

Thương lái thu mua, phân loại tôm hùm sống tại vùng nuôi Sông Cầu.

Thương lái thu mua, phân loại tôm hùm sống tại vùng nuôi Sông Cầu. 

Ông Hoàng Văn Sáu (57 tuổi, hộ nuôi 150 lồng tại khu vực vịnh Xuân Đài) chia sẻ: "Trước đây thị trường chuộng tôm to, bà con dồn tiền cá mồi, ốc nạc nuôi cả năm trời. Nay người tiêu dùng Trung Quốc chuyển sang chuộng tôm cỡ nhỏ, tôm càng để lâu dưới lồng càng tốn thức ăn, lỗ nặng nếu cửa khẩu chậm thông quan. Người nuôi biển rất cần một chuỗi liên kết xuất khẩu chính ngạch, thay vì thả tiền tỷ xuống biển rồi phó mặc đầu ra cho đường tiểu ngạch bấp bênh".

Đáng lo ngại hơn, mỗi lần vùng nuôi gặp sự cố thiên tai, trên mạng xã hội lại xuất hiện tình trạng tung tin sai lệch và mượn danh nghĩa "giải cứu tôm hùm Sông Cầu" để trà trộn hàng kém chất lượng, làm ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín thương hiệu địa phương.

Lập lại kỷ cương quy hoạch vùng nuôi

Trước thực trạng này, UBND tỉnh Đắk Lắk xác định không chỉ dừng lại ở việc hỗ trợ khắc phục thiên tai, mà phải sắp xếp lại toàn bộ không gian nuôi biển để giữ vững ngành hàng nghìn tỷ.

Ngày 26/9/2026, UBND tỉnh Đắk Lắk ban hành Kế hoạch số 414/KH-UBND điều chỉnh Đề án tổng thể phát triển ngành nuôi trồng thủy sản giai đoạn 2021 - 2025, định hướng đến năm 2030 tại 10 xã, phường trọng điểm ven biển phía Đông như: Sông Cầu, Xuân Đài, Xuân Lộc, Xuân Cảnh, Tuy An Đông, Ô Loan, Tuy An Nam, Hòa Xuân. Việc rà soát nhằm đưa hoạt động nuôi trồng vào khuôn khổ, bảo đảm đồng bộ với Quy hoạch không gian biển quốc gia thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050 (theo Nghị quyết số 139/2024/QH15 của Quốc hội), phù hợp với sức chịu tải môi trường, cảnh quan du lịch và an ninh quốc phòng.

Theo lộ trình, tỉnh Đắk Lắk đặt mục tiêu cắt giảm mạnh quy mô lồng nuôi tôm hùm thương phẩm từ khoảng 166.168 lồng (tương đương gần 2.000 ha) hiện nay xuống còn 48.000 lồng trên diện tích 1.000 ha mặt nước vào năm 2030 để phục hồi môi trường sinh thái. Diện tích nuôi trồng thủy sản nước lợ tại các xã, phường phía Đông cũng điều chỉnh giảm xuống còn 1.772 ha vào năm 2027 và 1.208 ha vào năm 2030; riêng đầm Cù Mông và vịnh Xuân Đài giảm từ 500 ha năm 2027 xuống còn 350 ha vào năm 2030.

Theo ông Đào Quang Minh, Chi cục trưởng Chi cục Thủy sản và Biển đảo tỉnh Đắk Lắk, quá trình giải tỏa lồng bè vi phạm thời gian qua gặp vướng mắc do địa phương thiếu đơn vị đủ năng lực tiếp nhận, lưu giữ thủy sản sống khi cưỡng chế di dời. Hiện ngành chức năng đang dồn lực rà soát hiện trạng, xác định ranh giới vùng nuôi và tăng cường quan trắc môi trường. Đến tháng 3/2027, toàn bộ lồng bè sẽ được kiểm đếm, phân loại pháp lý xong để xử lý dứt điểm các trường hợp tự phát, lấn chiếm luồng lạch.

Tại khu vực vịnh Xuân Đài, điểm nóng về mật độ lồng bè, Bí thư Đảng ủy phường Xuân Đài Hồ Hồng Nam thông tin, địa phương đang tiến hành giao khu vực biển đúng quy định cho các hộ dân đủ điều kiện sản xuất, đồng thời siết chặt quản lý nguồn giống có kiểm dịch và đẩy mạnh thu gom rác thải trên đầm, vịnh.

Trực tiếp kiểm tra thực địa tại các vùng nuôi phía Đông, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Đắk Lắk Nguyễn Thiên Văn yêu cầu Sở Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với các sở, ngành đôn đốc địa phương thực hiện nghiêm quy hoạch, sắp xếp lại lồng bè theo đúng lộ trình của kế hoạch tỉnh ban hành. Trong đó, các đơn vị tập trung vào ba nhiệm vụ trọng tâm: tuyệt đối không để phát sinh thêm lồng bè ngoài quy hoạch tại các vùng trọng điểm; đẩy mạnh tuyên truyền bảo vệ môi trường biển; và hỗ trợ người dân chuyển đổi ngành nghề, chuyển hướng sản xuất hiệu quả hơn.

Phó Chủ tịch UBND tỉnh Đắk Lắk Nguyễn Thiên Văn (thứ hai từ trái sang) trực tiếp kiểm tra thực địa và chỉ đạo công tác sắp xếp, chấn chỉnh hoạt động nuôi trồng theo quy hoạch.

Phó Chủ tịch UBND tỉnh Đắk Lắk Nguyễn Thiên Văn (thứ hai từ trái sang) trực tiếp kiểm tra thực địa và chỉ đạo công tác sắp xếp, chấn chỉnh hoạt động nuôi trồng theo quy hoạch.

Song song với việc thu hẹp lồng bè tại các đầm, vịnh kín, ngành nông nghiệp định hướng mở rộng vùng nuôi ra biển mở, xa bờ; khuyến khích sử dụng lồng vật liệu công nghệ cao HDPE và nghiên cứu mô hình nuôi tôm hùm trên bờ.

Để giải quyết áp lực về nguồn vốn đầu tư và sinh kế cho ngư dân khi giảm lồng nuôi tôm hùm, tỉnh Đắk Lắk đang phối hợp với ngành ngân hàng triển khai cơ chế tín dụng ưu đãi riêng cho các hộ chuyển đổi sang lồng HDPE tại vùng biển mở, đồng thời dừng cấp vốn cho hoạt động tái đầu tư lồng gỗ tự phát ở vùng quá tải. Địa phương sẽ xúc tiến đào tạo nghề, hỗ trợ ngư dân chuyển sang dịch vụ hậu cần nghề cá, du lịch sinh thái biển.

Chuẩn hóa vùng nguyên liệu

Phát biểu tại Hội nghị "Phát triển nuôi và tiêu thụ tôm hùm bền vững" tổ chức tại tỉnh Khánh Hòa hồi tháng 8/2026, Cục trưởng Cục Thủy sản và Kiểm ngư (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) Trần Đình Luân khẳng định tôm hùm là đối tượng nuôi chủ lực trong chiến lược nuôi biển quốc gia, hướng tới mục tiêu tăng trưởng giá trị sản xuất 8%/năm và đóng góp khoảng 15% kim ngạch xuất khẩu thủy sản vào năm 2030. Theo ông Luân, Đắk Lắk cần chuyển mạnh từ phát triển theo chiều rộng sang chiều sâu, lấy khoa học - công nghệ và chuyển đổi số làm động lực.

Từ yêu cầu thực tiễn và bám sát kế hoạch của tỉnh, Sở Khoa học và Công nghệ đang phối hợp với các đơn vị chức năng ứng dụng thiết bị bay không người lái (UAV) và bản đồ số (GIS) vào giám sát mật độ mặt nước theo thời gian thực, xác định tọa độ từng ô lồng và cấp mã định danh cho từng cơ sở nuôi. Khi mỗi lồng tôm có đầy đủ hồ sơ con giống hợp pháp, nhật ký thức ăn minh bạch và được bảo hộ chỉ dẫn địa lý, thương hiệu "Tôm hùm Đắk Lắk" mới đủ điều kiện vượt qua các hàng rào kiểm dịch khắt khe để xuất khẩu chính ngạch.

Tỉnh Đắk Lắk đang ứng dụng thiết bị bay không người lái (UAV) và bản đồ số (GIS) để giám sát mật độ mặt nước, xác định tọa độ và cấp mã định danh cho từng cơ sở nuôi tôm hùm.

Tỉnh Đắk Lắk đang ứng dụng thiết bị bay không người lái (UAV) và bản đồ số (GIS) để giám sát mật độ mặt nước, xác định tọa độ và cấp mã định danh cho từng cơ sở nuôi tôm hùm.

Cục Thủy sản và Kiểm ngư cũng khuyến nghị tỉnh đẩy mạnh thu hút doanh nghiệp đầu tư hệ thống kho lạnh, logistics và chế biến sâu; phát triển các dòng sản phẩm tôm hùm cấp đông, sơ chế nhằm giảm sự phụ thuộc vào thị trường tiêu thụ tươi sống. Khi đó, các tổ hợp tác, hợp tác xã và mô hình đồng quản lý sẽ là đầu mối kết nối hàng trăm hộ nuôi đứng chung một lịch thả giống, gom đủ sản lượng lớn để đàm phán trực tiếp với doanh nghiệp.

Thay đổi tập quán nuôi tự phát suốt ba thập kỷ qua để chuyển sang sản xuất hàng hóa quy mô lớn là việc không dễ dàng, đòi hỏi sự quyết liệt trong lập lại kỷ cương quy hoạch từ chính quyền địa phương. Khi không gian nuôi biển được sắp xếp đúng sức chịu tải sinh thái, vùng nguyên liệu được cấp mã định danh và nút thắt hạ tầng chế biến, kho lạnh được tháo gỡ, con tôm hùm Đắk Lắk mới đủ sức vượt qua các rào cản kỹ thuật, tạo ra sinh kế bền vững cho hàng nghìn hộ dân.

Anh Kiệt

Có thể bạn quan tâm