Đắk Lắk - điểm đến mới của Fine Robusta toàn cầu

Trong bản đồ cà phê thế giới, Việt Nam từ lâu đã khẳng định vị thế là quốc gia xuất khẩu Robusta lớn nhất toàn cầu. Tuy nhiên, trong suốt nhiều thập kỷ, Robusta Việt Nam thường bị gắn mác là dòng cà phê giá rẻ, sản phẩm cấp thấp, chủ yếu dùng để làm cà phê hòa tan. Nhưng giờ đây, những hạt cà phê đặc sản (Specialty Robusta) Đắk Lắk đang vươn mình, phá vỡ mọi định kiến này.

Ký ức cho ra đời dòng sản phẩm cà phê đặc sản

Hơn 8 năm trước, một cuộc gặp gỡ định mệnh giữa ba người tâm huyết, gồm ông Lê Đức Huy (Chủ tịch HĐTV Simexco Đắk Lắk), ông Trịnh Đức Minh (Chủ tịch Hiệp hội Cà phê Buôn Ma Thuột) và chuyên gia cà phê Lê Trung Hưng đã đặt viên gạch đầu tiên cho một hướng đi táo bạo của ngành cà phê đặc sản Việt Nam. Thay vì hài lòng với vị thế xuất khẩu thô, nhóm chuyên gia đã trực tiếp tìm đến các nông hộ tại Ea Tân (Đắk Lắk) để truyền dạy kỹ thuật thu hoạch trái chín và nghệ thuật lên men chuẩn xác. Tuy nhiên, bài toán khó nhất xuất hiện là làm sao để thế giới công nhận chất lượng Việt Nam khi chi phí gửi mẫu kiểm định tại Hiệp hội Cà phê đặc sản thế giới (SCA) ở Mỹ quá đắt đỏ.

Nhóm ba chuyên gia này đã đưa ra giải pháp thay thế đầy sáng tạo. Cụ thể, thay vì đưa cà phê ra thế giới, họ quyết định mang thế giới về Việt Nam. Đó là, vào năm 2019, trong khuôn khổ Lễ hội Cà phê Buôn Ma Thuột lần thứ 7, Cuộc thi Cà phê Đặc sản Việt Nam (Vietnam Amazing Cup) lần đầu tiên được tổ chức. Việc mời các chuyên gia hàng đầu thế giới về làm giám khảo không chỉ giúp xác lập một hệ thống dữ liệu chất lượng chuyên nghiệp mà còn tạo ra "tấm hộ chiếu" danh giá cho hạt cà phê Việt. Sự kiện này đã đánh dấu bước chuyển mình lịch sử: từ sản xuất số lượng sang tập trung vào chất lượng cao cấp và giá trị gia tăng. Những hạt cà phê đặc sản "made in Vietnam" giờ đây không còn xa lạ tại các thị trường khó tính như Hàn Quốc, Mỹ, Nhật Bản... Thành quả ngọt ngào nhất chính là niềm tin từ các đối tác quốc tế; tiêu biểu là việc các chuyên gia Hàn Quốc đã tìm đến tận Đắk Lắk để ký kết hợp tác, thiết lập chuỗi cung ứng bền vững.

Ông Lê Đức Huy cho biết, điểm khác biệt lớn nhất tạo nên cà phê đặc sản không chỉ nằm ở giống hay đất, mà nằm ở bàn tay con người. Thay vì thu hoạch kiểu truyền thống "tuốt cành" (lấy cả trái xanh lẫn trái chín) như cách làm truyền thống, những nông hộ làm cà phê đặc sản tại Đắk Lắk hiện nay thực hiện quy trình thu hái 100% trái chín. Hạt cà phê khi chín mọng đạt độ đường cao nhất, tạo tiền đề cho những nốt hương trái cây, socola và hậu vị ngọt kéo dài. Người nông dân Đắk Lắk giờ đây không chỉ là những người lao động thuần túy, họ đã trở thành những "nghệ nhân" thực thụ, am hiểu về độ pH của đất, kỹ thuật lên men và kiểm soát nhiệt độ trong quá trình phơi sấy. Để một hạt cà phê Robusta được công nhận là "Specialty" (đạt từ 80 điểm trở lên theo tiêu chuẩn của Viện Chất lượng cà phê thế giới - CQI), nó phải trải qua một hành trình vô cùng khắt khe. Tại Đắk Lắk, các phương pháp chế biến hiện đại đã thổi một luồng sinh khí mới vào hạt Robusta thô mộc.

Theo ông Trịnh Đức Minh, trải qua 7 mùa tổ chức, cuộc thi Cà phê đặc sản Việt Nam đã gặt hái thành công vang dội, khẳng định vị thế quốc tế với nhiều mẫu Robusta đạt trên 87 điểm. Hiện nay, dòng Robusta đặc sản đã xuất khẩu sang 30 quốc gia với sản lượng 500 tấn/năm, cùng 1.000 tấn tiêu thụ nội địa. Trước nhu cầu thị trường rất lớn, hiệp hội sẽ tiếp tục nâng tầm cuộc thi, đồng hành cùng doanh nghiệp mở rộng thị phần và tăng tốc đưa cà phê đặc sản Việt Nam vươn tầm toàn cầu.

Vẫn theo lời, ông Trịnh Đức Minh, sau gần 10 năm, cà phê đặc sản Việt Nam đang chuyển từ giai đoạn “khai phá” sang giai đoạn “xây nền”. Điều đáng mừng là đặc sản không còn chỉ nằm ở vài mẻ nhỏ mang tính trình diễn. Chẳng hạn, Vietnam Amazing Cup 2025 ghi nhận quy mô tham gia tương đối rộng: 149 mẫu của 70 đơn vị đến từ 9 tỉnh/thành; tổng lượng mẫu 245 tấn, gồm Robusta 173 tấn và Arabica 72 tấn. Cà phê đặc sản Việt Nam đã xuất hiện ở hầu hết các hội chợ, sự kiện quảng bá thương mại lớn tại các thị trường tiêu thụ quan trọng như Mỹ, EU, Nhật, Hàn Quốc, Trung Quốc... Cà phê Robusta đặc sản từ Việt Nam bắt đầu được lựa chọn, tin dùng tại các cuộc thi pha chế tầm cỡ quốc tế. Đã có lô hàng xuất khẩu lớn nguyên container với giá cao. Người tiêu dùng ở nước ngoài bắt đầu làm quen với cà phê đặc sản Việt Nam có mặt trên kệ một số siêu thị cũng như quán cà phê. Những con số này cho thấy đặc sản đã bắt đầu “chạm” vào chuỗi cung ứng, chứ không chỉ là phong trào.

“Lá chắn” trước biến động của thị trường

Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, ông Lê Trung Hưng cho biết, cà phê đặc sản, cũng giống như một tác phẩm ẩm thực thượng hạng, là cuộc dạo chơi của vị giác và những trải nghiệm đa tầng. Không phải ai cũng sẵn lòng bước chân vào thế giới này, bởi nó đòi hỏi một sự "mở lòng" để học cách thưởng thức những bản sắc mới, tương tự như cách chúng ta học cách cảm thụ một ly rượu vang lâu năm. "Để kiến tạo nên những nốt hương tinh tuyển, quy trình sản xuất khắt khe cùng không gian thưởng lãm khác biệt tất yếu dẫn đến một phân khúc giá cao hơn. Tuy nhiên, giá trị bền vững mới là điều cốt lõi: Trong khi thị trường hàng hóa luôn phập phù theo biểu đồ giá thế giới, những hộ nông dân làm cà phê đặc sản vẫn đứng vững. Bằng sợi dây liên kết chặt chẽ với các nhà rang xay, họ tự định đoạt giá trị sản phẩm dựa trên chất lượng thay vì phó mặc cho những biến động của sàn chứng khoán quốc tế", ông Lê Trung Hưng nói.

Định hướng trong 5 năm tới về việc phát triển cà phê đặc sản theo ông Trịnh Đức Minh, Hiệp hội sẽ tập trung vào ba trụ cột cốt lõi. Thứ nhất, chuẩn hóa từ gốc, bao gồm kỷ luật hóa quy trình từ vùng nguyên liệu. Đặc sản không bắt đầu ở phòng thử (cupping), mà từ việc hái chín, sơ chế và bảo quản đúng chuẩn. Thứ hai, làm chủ công nghệ sau thu hoạch, gồm nâng cao kỹ thuật chế biến (Natural/Honey/Washed) và kiểm soát lên men để ổn định chất lượng Robusta, biến thế mạnh sản lượng thành giá trị cao. Thứ ba, hệ thống đánh giá tin cậy, gồm xây dựng niềm tin thị trường thông qua dữ liệu minh bạch. Cuộc thi Vietnam Amazing Cup sẽ đóng vai trò thiết lập chuẩn mực và kết nối chuỗi cung ứng.

Tầm nhìn 10 năm tới, theo ông Trịnh Đức Minh, sẽ biến Buôn Ma Thuột, Đắk Lắk thành điểm đến của Fine Robusta toàn cầu. Trọng tâm là xây dựng bộ hồ sơ Hương vị Quốc gia - "ngôn ngữ chung" bằng dữ liệu cảm quan và kỹ thuật. Đây là "chìa khóa" để thay đổi vị thế: từ việc chỉ "kể câu chuyện" sang "chứng minh bằng dữ liệu", giúp Fine Robusta Việt Nam đi xa và bền vững trên bản đồ thế giới.

Theo ông Lê Đức huy, trong thập kỷ tới, Hiệp hội cùng các đối tác chiến lược sẽ đồng kiến tạo tiêu chuẩn Fine Robusta châu Á, khẳng định vị thế Việt Nam thông qua hệ sinh thái đặc sản toàn diện. Chúng ta chuyển dịch dứt khoát từ tư duy sản lượng sang ưu tiên chất lượng, minh bạch và giá trị nhân văn. Trọng tâm chiến lược bao gồm, xây dựng hệ sinh thái bao trùm. Cụ thể, cà phê đặc sản không phải "cuộc chơi xa xỉ" mà là con đường nâng cao thu nhập bền vững cho nông dân. Giá trị được xác lập ngay từ vườn trồng qua kỷ luật canh tác, giống thích nghi và kỹ thuật sau thu hoạch chuẩn quốc tế. Chuẩn hóa thang điểm cảm quan, xây dựng dữ liệu truy xuất minh bạch và thúc đẩy R&D chế biến sâu để gia tăng giá trị tại nguồn. Tập trung phục hồi tài nguyên (đất, nước), đào tạo bài bản và tuân thủ các cam kết xanh để tăng khả năng chống chịu biến đổi khí hậu.

“Bằng cách tổ chức lại chuỗi giá trị, chúng ta biến niềm tin của thị trường thành động lực tái đầu tư, đưa Robusta Việt Nam trở thành biểu tượng của sự tin cậy và đẳng cấp trên bản đồ cà phê thế giới”, ông Lê Đức Huy cho hay.

Ông Lê Trung Hưng cho hay, cà phê đặc sản tạo "vùng đệm" an toàn trước biến động giá toàn cầu qua 4 giá trị cốt lõi, bao gồm: giá dựa trên chất lượng và truy xuất nguồn gốc, giúp giữ giá tốt ngay cả khi thị trường hàng hóa giảm sâu; xây dựng chuỗi liên kết tin cậy, giảm rủi ro chất lượng và tình trạng đứt gãy cung ứng; tích lũy niềm tin thị trường, giúp vùng nguyên liệu phục hồi nhanh hơn sau chu kỳ suy thoái; giảm thiểu lỗi sơ chế giúp nông dân tránh bị ép giá, giảm thiệt hại khi thị trường xấu.