Sức mua cao, rủi ro tăng
Theo báo cáo của nền tảng tổng hợp và khai thác dữ liệu Metric, 9 tháng đầu năm 2026, doanh số trên 4 sàn Shopee, TikTok Shop, Lazada và Tiki đạt khoảng 442.000 tỷ đồng, tăng hơn 44% so với cùng kỳ. Metric dự báo quý IV/2026, doanh số có thể đạt khoảng 165.500 tỷ đồng, tăng hơn 10% so với quý III. Đây cũng là giai đoạn các đợt khuyến mại lớn cuối năm và nhu cầu mua sắm Tết cùng diễn ra.
Sức mua cao cũng kéo theo nguy cơ người tiêu dùng đối mặt với những chiêu trò lừa đảo, thông tin quảng cáo sai lệch và giao dịch thiếu minh bạch. Nếu thiếu thận trọng, người mua có nguy cơ nhận hàng không đúng cam kết, đồng thời còn có thể bị đánh cắp thông tin cá nhân, tài khoản thanh toán.
Chị Phương Trang (23 tuổi, Hà Nội) vẫn nhớ lần suýt trở thành nạn nhân của một chiêu trò như vậy. Sau khi đặt hàng trực tuyến, chị nhận được tin nhắn thông báo mình có quà tặng tri ân khách hàng, kèm đường link hướng dẫn xác nhận. “Lúc đầu, tôi cũng nghĩ đây là thông báo bình thường vì vừa mua hàng xong, lại có nội dung tặng quà nên khá tò mò”, chị Trang kể.
Chị Phương Trang chủ động kiểm tra thông tin sản phẩm, đối chiếu hình ảnh và lựa chọn nhà bán hàng uy tín khi mua sắm trên các nền tảng thương mại điện tử.
Tò mò trước thông báo nhận quà, chị Trang định truy cập đường link để xem thông tin. Tuy nhiên, khi kiểm tra lại địa chỉ liên kết, chị nhận thấy đường dẫn không thuộc website chính thức của sàn thương mại điện tử. Nghi ngờ có dấu hiệu bất thường, chị quyết định không tiếp tục thao tác, không cung cấp thông tin cá nhân hay mã xác thực.
Thủ đoạn ẩn sau giao dịch thật
Điểm đáng ngại của các chiêu thức lừa đảo trực tuyến là chúng thường núp bóng những giao dịch có thật. Người mua vừa đặt hàng, đang chờ nhận sản phẩm hoặc có lịch sử mua sắm trên một nền tảng nên dễ tin vào thông báo hoàn tiền, tặng quà hay xác nhận đơn hàng. Khi thông tin cá nhân và thói quen mua sắm bị khai thác, việc phân biệt thông báo chính thức với thủ đoạn lừa đảo càng trở nên khó khăn.
Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, ông Võ Đỗ Thắng, Giám đốc Trung tâm Đào tạo quản trị mạng và An ninh mạng quốc tế Athena cho biết, các hành vi lừa đảo trên môi trường thương mại điện tử ngày càng được thực hiện có chủ đích, bắt đầu từ việc thu thập thông tin và tìm hiểu thói quen sử dụng thiết bị của người tiêu dùng. Dữ liệu về mạng xã hội, tài khoản giao dịch, loại thiết bị và hệ điều hành có thể trở thành căn cứ để các đối tượng lựa chọn phương thức tiếp cận phù hợp.
Ông Võ Đỗ Thắng, Giám đốc Trung tâm Đào tạo quản trị mạng và An ninh mạng quốc tế Athena.
“Trước khi muốn chiếm đoạt thông tin cá nhân, tài khoản của một người nào đó, các đối tượng thường tìm hiểu kỹ tất cả thông tin liên quan đến người này, chẳng hạn sử dụng email nào, Facebook nào, tài khoản nào, máy tính loại gì, hệ điều hành Android hay iOS”, ông Thắng phân tích.
Trên cơ sở những thông tin thu thập được, các đối tượng xây dựng kịch bản tiếp cận, tạo lòng tin hoặc khai thác tâm lý chủ quan của người dùng để dẫn dụ truy cập đường link chứa mã độc. Khi người dùng thực hiện thao tác theo hướng dẫn, phần mềm gián điệp hoặc chương trình đánh cắp dữ liệu có thể được cài đặt, tạo điều kiện cho kẻ gian xâm nhập thiết bị và chiếm quyền kiểm soát các tài khoản.
Hệ quả không dừng ở việc thông tin cá nhân bị thu thập trái phép. Khi chiếm được tài khoản mua sắm, tài khoản ngân hàng hoặc thông tin thẻ tín dụng, các đối tượng có thể lợi dụng để thực hiện giao dịch trái phép, trực tiếp xâm phạm tài sản của người tiêu dùng. Bởi vậy, những tin nhắn thông báo đơn hàng, quà tặng, hoàn tiền kèm đường dẫn cần được kiểm tra thận trọng, nhất là khi người nhận được yêu cầu cài đặt ứng dụng, đăng nhập tài khoản hoặc cung cấp mã OTP. Người tiêu dùng nên chủ động truy cập ứng dụng, website chính thức của sàn thương mại điện tử hoặc đơn vị vận chuyển để xác minh thông tin, thay vì thao tác trực tiếp qua đường link được gửi đến.
Ở góc độ kỹ thuật, ông Thắng lưu ý, việc nhận diện website giả mạo không đơn giản đối với người dùng phổ thông, bởi các trang này có thể được thiết kế với giao diện và nội dung gần giống địa chỉ chính thức. “Người tiêu dùng rất khó để có thể xác định được”, ông nhận định.
Chuyên gia khuyến nghị người dùng sử dụng các công cụ bảo vệ tích hợp trên trình duyệt, có khả năng nhận diện phần mềm gián điệp, mã độc và các chương trình nguy hiểm khác. Theo ông, những công cụ này có thể đối chiếu địa chỉ truy cập với dữ liệu từ máy chủ hoặc hệ thống đám mây, qua đó cảnh báo website giả mạo và đường dẫn không an toàn trước khi người dùng tiếp tục truy cập.
Một thủ đoạn khác là tạo áp lực thời gian để thúc đẩy quyết định mua hàng. Những lời mời gọi như “ưu đãi chỉ trong hôm nay”, “chốt đơn trong 30 phút” dễ khiến người mua bỏ qua bước kiểm tra cần thiết. Người mua cần đối chiếu giá ở các kênh phân phối, xác minh người bán và đọc kỹ chính sách đổi trả, hoàn tiền, bảo hành trước khi giao dịch.
Nếu đã truy cập đường link độc hại, cài ứng dụng giả mạo hoặc cung cấp mật khẩu, mã OTP, người dùng cần liên hệ ngay với ngân hàng để khóa tài khoản, hạn chế nguy cơ phát sinh giao dịch trái phép. Đồng thời, trình báo cơ quan chức năng để được tiếp nhận, xử lý.
Bảo vệ người tiêu dùng từ trách nhiệm của người bán
Rủi ro trong mua sắm trực tuyến không chỉ đến từ những đường link giả mạo hay yêu cầu cung cấp thông tin bất thường. Ngay trên các nền tảng quen thuộc, người tiêu dùng vẫn có thể bị dẫn dắt bởi mức giảm giá thiếu căn cứ, thông tin sai lệch về nguồn gốc, chất lượng hàng hóa hoặc những lời quảng cáo được thổi phồng trong các phiên livestream.
Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, Luật sư Diệp Năng Bình, Trưởng Văn phòng Luật sư Tinh Thông Luật, Đoàn Luật sư TP. Hồ Chí Minh cho rằng, người mua cần thận trọng trước những chương trình giảm giá sâu bất thường. Việc niêm yết giá gốc cao rồi công bố mức giảm lớn khi không có căn cứ thực tế có thể cấu thành hành vi cung cấp thông tin gian dối hoặc gây nhầm lẫn về giá cả.
Thông tin về nguồn gốc và chất lượng sản phẩm cũng cần được kiểm chứng. Theo luật sư, một số người bán sử dụng hình ảnh, giấy chứng nhận, kết quả kiểm nghiệm không đúng với sản phẩm thực tế; thậm chí giới thiệu hàng giả, hàng không rõ nguồn gốc là hàng chính hãng, hàng nhập khẩu hoặc hàng được phân phối độc quyền. Sau khi giao dịch hoàn tất, người bán có thể tiếp tục né tránh trách nhiệm bằng cách giao hàng không đúng mô tả, không thực hiện chính sách đổi trả đã công bố, chặn liên lạc hoặc xóa tài khoản khi người mua khiếu nại.
Đáng chú ý, trách nhiệm không chỉ thuộc về người trực tiếp bán hàng. Trường hợp cố ý cung cấp thông tin sai lệch, thổi phồng công dụng hoặc che giấu thông tin quan trọng, tùy tính chất và mức độ vi phạm, các chủ thể liên quan có thể bị xử phạt hành chính; đồng thời phải bồi thường nếu có đủ căn cứ phát sinh trách nhiệm dân sự.
Quy định pháp luật cũng đặt ra những yêu cầu cụ thể đối với hoạt động bán hàng trực tuyến. Điều 24 Luật Thương mại điện tử năm 2025, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, quy định người livestream bán hàng không được cung cấp thông tin gian dối hoặc gây nhầm lẫn về công dụng, xuất xứ, chất lượng và giá cả hàng hóa. Theo Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023, người bán phải bảo đảm chất lượng, công dụng hàng hóa đúng như nội dung đã quảng cáo, giới thiệu, cam kết. Trường hợp hàng hóa có khuyết tật gây thiệt hại, nhà sản xuất, nhà nhập khẩu, bên trực tiếp bán hàng cùng các chủ thể liên quan có thể phải bồi thường, kể cả khi không biết hoặc không có lỗi trong việc phát sinh khuyết tật.
Đối với người livestream, KOL/KOC, người tiêu dùng có thể yêu cầu bồi thường nếu chứng minh được hành vi vi phạm nghĩa vụ quảng cáo và mối quan hệ nhân quả giữa hành vi đó với thiệt hại thực tế. Tuy nhiên, trách nhiệm của các chủ thể cần được xem xét trên cơ sở vai trò, hành vi cụ thể và chứng cứ liên quan.
Khi quyền lợi bị xâm phạm, người tiêu dùng có thể gửi yêu cầu bằng văn bản tới người bán, đề nghị cơ quan quản lý nhà nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng hỗ trợ. Trường hợp có dấu hiệu lừa đảo chiếm đoạt tài sản hoặc kinh doanh hàng giả, cần cung cấp thông tin, chứng cứ cho cơ quan công an để được xem xét, xử lý, Luật sư Diệp Năng Bình khuyến nghị.