Chống tác hại thuốc lá: Tránh tạo “khoảng trống” cho hàng lậu

Thuốc lá lậu gia tăng trên toàn khu vực

Báo cáo mới công bố tháng 5/2026 của Hội đồng Kinh doanh EU-ASEAN (EU-ABC) cho thấy thị trường thuốc lá bất hợp pháp tại Đông Nam Á đang mở rộng nhanh hơn dự báo.

Năm 2025, tỷ lệ thuốc lá bất hợp pháp, bao gồm thuốc lá điếu và e-vapour, tại nhóm ASEAN-6 đã lên tới 23,6%, tức cứ 4 sản phẩm tiêu thụ thì có gần 1 sản phẩm nằm ngoài vòng kiểm soát.

Đáng chú ý, xu hướng này chưa có dấu hiệu chững lại. EU-ABC dự báo đến năm 2028, tỷ lệ thuốc lá bất hợp pháp tại khu vực có thể tăng lên gần 27,8%. Xét theo quy mô tuyệt đối, riêng thuốc lá điếu bất hợp pháp tại ASEAN đã đạt khoảng 85 tỷ điếu trong năm 2025, kéo theo khoảng 6,3 tỷ USD thất thu ngân sách.

Trong khi đó, lợi nhuận mà các đầu mối buôn lậu thu được ước khoảng 6 tỷ USD, gần tương đương số tiền ngân sách bị thất thoát. Điều này cho thấy thuốc lá lậu không còn là hoạt động vi phạm nhỏ lẻ mà đang dần hình thành một “nền kinh tế song song”, cạnh tranh trực tiếp với thị trường hợp pháp.

Theo đánh giá của EU-ABC, sự gia tăng của thuốc lá phi pháp xuất phát từ nhiều nguyên nhân cộng hưởng, trong đó đáng chú ý là chênh lệch giá ngày càng lớn giữa hàng hợp pháp và hàng lậu.

Trong khi các doanh nghiệp thuốc lá hợp pháp luôn tuân thủ tuyệt đối các quy định về đóng thuế, đầu tư bao bì, kiểm soát chất lượng sản phẩm và các quy định hiện hành về hình ảnh cảnh báo, thuốc lá lậu không chịu thuế, không phải đầu tư thêm chí phí để tuân thủ các quy định về cảnh báo sức khỏe, kiểm định chất lượng hay truy xuất nguồn gốc nên có lợi thế cạnh tranh lớn về giá.

Trong bối cảnh người tiêu dùng nhạy cảm với chi phí, khoảng cách giá này đang thúc đẩy xu hướng dịch chuyển sang các sản phẩm rẻ hơn, bất chấp yếu tố hợp pháp hay rủi ro sức khỏe.

Việt Nam chịu áp lực thất thu lớn

Trong bức tranh chung của ASEAN, Việt Nam hiện chưa phải thị trường có tỷ lệ thuốc lá lậu cao nhất nhưng đang chịu áp lực đáng kể.Theo báo cáo của EU-ABC, khoảng 16,5% thị phần thuốc lá điếu tại Việt Nam là sản phẩm bất hợp pháp. Quy mô này khiến ngân sách nhà nước thất thu khoảng 500 - 530 triệu USD mỗi năm chỉ riêng với thuốc lá điếu lậu.

Đáng chú ý hơn, doanh thu và lợi ích kinh tế mà các đối tượng buôn lậu thu được tại Việt Nam lên tới khoảng 740 - 790 triệu USD/năm, cao hơn đáng kể phần ngân sách bị mất. Điều này phản ánh thực tế rằng thuốc lá lậu không chỉ tồn tại do các “khoảng trống” thị trường mà còn được duy trì bởi động lực lợi nhuận rất lớn.

EU-ABC cũng xếp Việt Nam vào nhóm “elevated risk” - nhóm có rủi ro cao đối với sự mở rộng của thị trường thuốc lá bất hợp pháp nếu không kiểm soát hiệu quả.

Theo các chuyên gia, một trong những vấn đề đáng lưu ý hiện nay là hoạt động buôn bán thuốc lá lậu đang thay đổi phương thức rất nhanh.

Nếu trước đây buôn lậu chủ yếu diễn ra qua các tuyến biên giới truyền thống thì nay hàng hóa phi pháp đang dịch chuyển mạnh sang các nền tảng trực tuyến như Telegram, WhatsApp, Facebook Marketplace hoặc giao dịch kiểu thương mại điện tử C2C.

Hàng hóa cũng được chia nhỏ, vận chuyển qua các chành xe hoặc dịch vụ giao hàng ít bị kiểm tra, khiến việc phát hiện và xử lý khó khăn hơn đáng kể. Bên cạnh đó, hệ thống truy xuất nguồn gốc giữa các quốc gia ASEAN hiện chưa đồng bộ, tạo ra những khoảng trống trong chuỗi cung ứng để hàng hóa bất hợp pháp luân chuyển.

Chính sách cần tránh tạo lợi thế cho hàng lậu

Trong nhiều năm qua, tăng thuế tiêu thụ đặc biệt và các biện pháp siết chặt quản lý khác đối với ngành thuốc lá thường được xem là công cụ quan trọng nhằm giảm tỷ lệ hút thuốc và bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Tuy nhiên, kinh nghiệm quốc tế cho thấy hiệu quả của chính sách này phụ thuộc lớn vào năng lực chống buôn lậu và kiểm soát thị trường.

Nếu chính sách thuế và quản lý được siết chặt quá nhanh trong khi khả năng kiểm soát hàng lậu chưa theo kịp, thị trường có thể xuất hiện hiệu ứng “dịch chuyển tiêu dùng” sang khu vực phi pháp.

Đây cũng là vấn đề đang được đặt ra trong quá trình sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá tại Việt Nam hiện nay. Theo nhiều chuyên gia, bên cạnh mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng, việc xây dựng chính sách cần đánh giá đầy đủ các tác động tới thị trường và hành vi tiêu dùng để tránh vô tình làm suy giảm sức cạnh tranh của khu vực hợp pháp.

Bởi thực tế cho thấy, khi khả năng hiện diện của sản phẩm hợp pháp tại điểm bán bị thu hẹp hoặc chi phí tuân thủ tăng mạnh, khoảng cách cạnh tranh với thuốc lá lậu sẽ ngày càng lớn hơn. Người tiêu dùng dễ có xu hướng dịch chuyển sang các sản phẩm phi pháp, có giá cả phải chăng và không khác biệt nhiều về trải nghiệm, làm giảm hiệu quả tổng thể của chính sách.

Đáng lo ngại là các sản phẩm bất hợp pháp hoàn toàn không chịu kiểm định chất lượng, không tuân thủ quy định cảnh báo sức khỏe và có thể chứa các thành phần độc hại với hàm lượng cao hơn. Không chỉ gây rủi ro sức khỏe cộng đồng, thuốc lá lậu còn tạo ra môi trường cạnh tranh méo mó khi doanh nghiệp hợp pháp phải gánh đầy đủ nghĩa vụ thuế, kiểm định và tuân thủ quy định.

EU-ABC cho rằng việc kiểm soát thuốc lá lậu không thể chỉ dựa vào một giải pháp đơn lẻ như tăng xử phạt hay siết quản lý hành chính, mà cần cách tiếp cận đa chiều.

Trong đó, các giải pháp quan trọng bao gồm tăng cường triệt phá các đường dây buôn lậu lớn, mở rộng kiểm soát các kênh bán hàng trực tuyến, nâng cao hiệu quả truy xuất nguồn gốc và tăng phối hợp liên ngành, liên quốc gia trong ASEAN.

Đối với Việt Nam, nhiều ý kiến cho rằng quá trình hoàn thiện chính sách cần bảo đảm tính cân bằng giữa mục tiêu kiểm soát thuốc lá và khả năng thích nghi của thị trường.

Bởi hiệu quả chính sách không chỉ nằm ở việc siết chặt thêm quy định, mà còn phụ thuộc vào việc liệu các biện pháp đó có đồng thời làm suy giảm sức hấp dẫn của thị trường bất hợp pháp hay không.

Nếu khu vực hợp pháp bị thu hẹp quá nhanh trong khi thị trường phi pháp vẫn còn nhiều dư địa hoạt động, phần hưởng lợi cuối cùng có thể lại thuộc về thuốc lá lậu - khu vực không đóng thuế, không kiểm soát chất lượng và ngày càng tinh vi hơn trong cách tiếp cận người tiêu dùng.

Trong bối cảnh Việt Nam đang xem xét sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, nhiều ý kiến cho rằng các biện pháp quản lý cần được tính toán thận trọng để tránh vô tình tạo thêm lợi thế cho thị trường phi pháp.