Chính quyền hai cấp và bước chuyển của Kiểm toán nhà nước

Gần một năm kể từ thời điểm mô hình chính quyền địa phương hai cấp chính thức được vận hành trên phạm vi cả nước, những thay đổi trong tổ chức bộ máy hành chính đang từng bước đi vào ổn định. Đây không chỉ là cuộc sắp xếp lại đơn vị hành chính đơn thuần mà còn kéo theo sự thay đổi sâu rộng về cơ chế quản lý, điều hành và phân cấp trách nhiệm giữa các cấp chính quyền.

Trong bối cảnh đó, công tác kiểm toán ngân sách địa phương cũng đứng trước những yêu cầu mới khi vừa phải thích ứng với mô hình tổ chức mới, vừa bảo đảm tiến độ và chất lượng kiểm toán theo quy định của pháp luật.

Ngay từ khi quá trình chuyển đổi được đặt ra, Kiểm toán nhà nước đã chủ động chuẩn bị các phương án triển khai phù hợp, nhằm bảo đảm hoạt động kiểm toán không bị gián đoạn, đồng thời hỗ trợ các địa phương tháo gỡ những khó khăn phát sinh trong giai đoạn đầu vận hành bộ máy mới.

Yêu cầu mới trong quản lý ngân sách

Năm 2025 ghi dấu một thay đổi lớn trong hệ thống quản trị nhà nước khi mô hình chính quyền địa phương hai cấp được triển khai trên toàn quốc. Theo đó, cấp huyện chấm dứt hoạt động, bộ máy hành chính địa phương được tổ chức theo hai cấp gồm cấp tỉnh và cấp xã.

Việc sắp xếp lại đơn vị hành chính đã làm thay đổi đáng kể quy mô quản lý ở cơ sở. Sau khi hoàn thành việc sắp xếp, cả nước còn 34 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương và 3.321 đơn vị hành chính cấp xã. Hàng trăm đơn vị hành chính cấp huyện không còn tồn tại trong hệ thống tổ chức bộ máy.

Sự thay đổi này kéo theo việc phân cấp, phân quyền mạnh hơn cho địa phương. Nhiều nhiệm vụ trước đây thuộc thẩm quyền của cấp huyện được chuyển giao trực tiếp cho cấp xã thực hiện. Tỷ lệ thủ tục hành chính do địa phương giải quyết cũng tăng lên đáng kể so với trước đây.

Điều đó đồng nghĩa với việc các xã, phường, đặc khu không chỉ đảm nhiệm thêm nhiệm vụ quản lý hành chính mà còn phải gánh vác nhiều trách nhiệm hơn trong công tác quản lý ngân sách nhà nước. Trong khi đó, tại nhiều địa phương, bộ máy mới vừa được kiện toàn, nhân sự đang trong quá trình sắp xếp, khối lượng công việc tăng nhanh khiến áp lực đối với đội ngũ cán bộ cơ sở trở nên rất lớn.

Những ngày đầu vận hành mô hình mới, nhiều cán bộ tại các xã, phường phải làm việc với cường độ cao để xử lý cùng lúc nhiều nhiệm vụ phát sinh. Không chỉ giải quyết công việc thường xuyên, họ còn phải tiếp nhận thêm các đầu việc trước đây thuộc cấp huyện quản lý, đồng thời bảo đảm hoạt động phục vụ người dân và doanh nghiệp không bị gián đoạn.

Trong bối cảnh đó, công tác quản lý tài chính công và ngân sách nhà nước tại địa phương đứng trước những thách thức mới. Việc thay đổi mô hình tổ chức bộ máy đòi hỏi các cơ quan chức năng phải rà soát lại quy trình, cách thức quản lý, đồng thời bảo đảm sự liên thông giữa các cấp chính quyền trong giai đoạn chuyển tiếp.

Đối với Kiểm toán nhà nước, đây cũng là thời điểm xuất hiện nhiều yêu cầu chưa từng có tiền lệ. Nếu như trước đây hoạt động kiểm toán ngân sách địa phương được tổ chức theo mô hình quản lý ba cấp thì nay phải nhanh chóng thích ứng với mô hình hai cấp. Không chỉ thay đổi đối tượng kiểm toán, phương thức tiếp cận, cách thức thu thập dữ liệu và đánh giá kết quả cũng phải được điều chỉnh cho phù hợp với thực tiễn mới.

Áp lực càng lớn hơn khi Luật Ngân sách nhà nước năm 2025 quy định thời hạn quyết toán ngân sách được rút ngắn đáng kể. Điều này đồng nghĩa các cuộc kiểm toán phải hoàn thành sớm hơn để kịp cung cấp số liệu phục vụ công tác xem xét, phê chuẩn quyết toán của cơ quan dân cử tại địa phương.

Những thay đổi đồng thời về tổ chức bộ máy, cơ chế phân cấp và thời hạn quyết toán đã đặt ra bài toán không đơn giản đối với ngành kiểm toán. Yêu cầu đặt ra là vừa bảo đảm chất lượng kiểm toán, vừa không làm ảnh hưởng đến hoạt động bình thường của các đơn vị đang trong quá trình sắp xếp và ổn định tổ chức.

Đồng hành cùng địa phương trong giai đoạn chuyển tiếp

Trước những thay đổi lớn đó, Kiểm toán nhà nước đã chủ động chuẩn bị từ rất sớm thay vì chờ đến khi mô hình mới chính thức vận hành.

Ngay từ giữa năm 2025, khi các quy định liên quan đến ngân sách nhà nước còn trong quá trình hoàn thiện, ngành đã thành lập tổ công tác để nghiên cứu phương án tổ chức kiểm toán ngân sách địa phương trong điều kiện mới. Đây được xem là bước chuẩn bị quan trọng nhằm giúp toàn ngành có sự thống nhất trong cách tiếp cận và tổ chức thực hiện.

Cùng với đó, nhiều cuộc làm việc đã được triển khai tại các đơn vị kiểm toán khu vực nhằm rà soát những tác động của việc thay đổi mô hình chính quyền địa phương đối với hoạt động kiểm toán. Các phương án nghiệp vụ được xây dựng theo hướng linh hoạt hơn, phù hợp với điều kiện thực tế tại từng địa phương.

Tổng Kiểm toán nhà nước Nguyễn Hữu Nghĩa đã yêu cầu các đơn vị trong ngành rà soát, đánh giá tình hình vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp tại các địa bàn được kiểm toán. Nội dung đánh giá không chỉ dừng lại ở việc xem xét số liệu tài chính mà còn phải nhận diện những khó khăn, vướng mắc phát sinh trong quá trình tổ chức bộ máy, thực hiện phân cấp, phân quyền và vận hành chính quyền cơ sở.

Thực tế cho thấy, khối lượng công việc của ngành kiểm toán tăng lên đáng kể sau khi mô hình mới được áp dụng. Trước đây, đối tượng kiểm toán chủ yếu là các đơn vị cấp huyện. Tuy nhiên, khi cấp huyện không còn, phạm vi kiểm toán được mở rộng xuống cấp xã, khiến số lượng đầu mối cần kiểm toán tăng mạnh.

Theo tính toán của ngành, số lượng xã, phường và đặc khu thuộc diện kiểm toán tăng gần gấp ba lần so với số đơn vị cấp huyện được kiểm toán trước đây. Trong khi đó, lực lượng kiểm toán viên không tăng tương ứng.

Điều này đặt ra yêu cầu phải đổi mới phương pháp tổ chức thực hiện để bảo đảm hiệu quả công việc. Nếu không có sự chuẩn bị từ sớm, nguy cơ chồng chéo hoặc bỏ sót trong quá trình kiểm toán hoàn toàn có thể xảy ra. 

Để đáp ứng yêu cầu đó, Kiểm toán nhà nước đã ban hành nhiều hướng dẫn nghiệp vụ liên quan đến kiểm toán ngân sách địa phương, từ xác định mục tiêu, nội dung trọng yếu cho đến quy trình tổ chức thực hiện. Các văn bản hướng dẫn này đóng vai trò quan trọng trong việc tạo sự thống nhất về chuyên môn giữa các đơn vị kiểm toán trên cả nước.

Song song với việc hoàn thiện quy trình nghiệp vụ, các đơn vị kiểm toán khu vực cũng tăng cường khảo sát thực tế, tổ chức tập huấn và cập nhật các quy định mới cho đội ngũ kiểm toán viên.

Một điểm đáng chú ý trong đợt kiểm toán đầu tiên dưới mô hình mới là tinh thần đồng hành cùng địa phương được nhấn mạnh xuyên suốt. Theo định hướng của lãnh đạo ngành, hoạt động kiểm toán không chỉ nhằm phát hiện và xử lý các sai sót trong quản lý tài chính công mà còn hướng tới việc hỗ trợ các địa phương tháo gỡ những khó khăn phát sinh trong quá trình chuyển đổi.

Tổng Kiểm toán nhà nước Nguyễn Hữu Nghĩa nhấn mạnh: “Trong quá trình kiểm toán, các Kiểm toán nhà nước khu vực và các đoàn kiểm toán cần tăng cường nhận diện những khó khăn, vướng mắc phát sinh từ thực tiễn để kịp thời báo cáo, đề xuất các giải pháp hoàn thiện cơ chế, chính sách”.

Theo ông Nguyễn Hữu Nghĩa, cùng với việc thực hiện nhiệm vụ chuyên môn, các đoàn kiểm toán cần chủ động hỗ trợ, chia sẻ với địa phương nhằm góp phần tạo điều kiện thuận lợi cho bộ máy chính quyền mới vận hành hiệu lực, hiệu quả sau sắp xếp.

Tinh thần này cũng được quán triệt tới từng đơn vị kiểm toán khu vực. Ông Đoàn Chiến Thắng, Kiểm toán trưởng Kiểm toán nhà nước khu vực VII cho biết, đơn vị xác định rõ yêu cầu không chỉ thực hiện nhiệm vụ kiểm toán mà còn phải thực sự đồng hành cùng địa phương trong giai đoạn chuyển tiếp.

“Mỗi đoàn kiểm toán khi xuống cơ sở phải là một ‘mắt xích’ hỗ trợ, chủ động ghi nhận những khó khăn, vướng mắc từ thực tiễn để kịp thời đề xuất cấp có thẩm quyền tháo gỡ; đồng thời tăng cường hướng dẫn, hỗ trợ nghiệp vụ, đặc biệt là đối với các xã, phường còn hạn chế về nguồn nhân lực và năng lực quản lý ngân sách”, ông Đoàn Chiến Thắng nhấn mạnh.

Khi mô hình chính quyền địa phương hai cấp bước sang năm vận hành thứ hai, những kinh nghiệm được rút ra từ thực tiễn kiểm toán trong năm đầu tiên không chỉ giúp ngành kiểm toán hoàn thiện phương thức tổ chức thực hiện nhiệm vụ mà còn góp phần nhận diện những vấn đề phát sinh trong quá trình chuyển đổi bộ máy. Từ đó, tạo cơ sở để các cơ quan chức năng tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách, bảo đảm bộ máy chính quyền mới hoạt động ổn định và hiệu quả.