Chỉ thị 04-CT/TW:  Tạo ‘cú hích’ cho nhân lực xuất bản

Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương về những vấn đề cốt lõi trong Chỉ thị số 04-CT/TW của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới, Tiến sĩ Vũ Thuỳ Dương - Trưởng khoa Xuất bản, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, Uỷ viên Thường vụ Hội Xuất bản Việt Nam nhận định, lần đầu tiên, ngành xuất bản được xác định là một ngành kinh tế - công nghệ, có khả năng tạo ra giá trị gia tăng và đóng góp trực tiếp vào tăng trưởng quốc gia. Đây là sự “tái định vị” ngành xuất bản trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế.

5 điểm đột phá cơ bản của Chỉ thị 04-CT/TW

- Chỉ thị 04-CT/TW vừa được ban hành có những điểm mới nào mang tính đột phá so với các định hướng trước đây, thưa Tiến sĩ?

Tiến sĩ Vũ Thuỳ Dương: Sự ra đời của Chỉ thị 04-CT/TW của Ban Bí thư được xem là một bước chuyển quan trọng trong tư duy lãnh đạo, chỉ đạo đối với lĩnh vực xuất bản ở Việt Nam. Chỉ thị 04-CT/TW đã mở rộng đáng kể phạm vi nhận thức, đặt hoạt động xuất bản trong tổng thể phát triển kinh tế số, công nghiệp văn hóa và hệ sinh thái tri thức quốc gia. Có thể khái quát những điểm đột phá cơ bản của Chỉ thị này trên năm phương diện:

Trước hết, điểm đột phá mang tính nền tảng của Chỉ thị 04-CT/TW là sự thay đổi về tư duy đối với vai trò của ngành xuất bản. Lần đầu tiên, ngành xuất bản được xác định là một ngành kinh tế - công nghệ, có khả năng tạo ra giá trị gia tăng và đóng góp trực tiếp vào tăng trưởng quốc gia. Đây là sự “tái định vị” ngành xuất bản trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế. Quan điểm này phù hợp với xu thế chung của thế giới, xuất bản đang dần trở thành một mắt xích quan trọng trong chuỗi giá trị nội dung số, gắn liền với các lĩnh vực như giáo dục số, truyền thông số và công nghiệp sáng tạo.

Thứ hai, đột phá trong việc xác lập mô hình phát triển ngành xuất bản theo hướng hệ sinh thái xuất bản số, trong đó các chủ thể như nhà xuất bản, doanh nghiệp công nghệ, nền tảng phân phối, tác giả và người đọc được kết nối chặt chẽ. Xuất bản không còn hoạt động độc lập mà gắn kết với các ngành khác, đặc biệt là công nghệ thông tin và truyền thông.

Thứ ba, thúc đẩy chuyển đổi số toàn diện trong hoạt động xuất bản. Chỉ thị 04-CT/TW thể hiện đột phá trong việc gắn kết hoạt động xuất bản với phát triển công nghiệp văn hóa và kinh tế số, đóng góp vào “sức mạnh mềm” quốc gia, đánh dấu sự chuyển dịch từ tư duy “quản lý” sang tư duy “phát triển”, tạo điều kiện cho ngành xuất bản phát huy tiềm năng kinh tế.

Thứ tư, Chỉ thị 04-CT/TW nhấn mạnh yêu cầu hoàn thiện thể chế pháp luật, nhất là các quy định liên quan đến xuất bản điện tử, bản quyền số và quản lý nền tảng số, tăng cường xã hội hóa, khuyến khích sự tham gia của doanh nghiệp và thúc đẩy hợp tác công - tư trong lĩnh vực xuất bản.

Thứ năm, đột phá trong nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và năng lực quản trị ngành. Chuyển đổi số và phát triển hệ sinh thái xuất bản đòi hỏi đội ngũ nhân lực phải có trình độ cao, am hiểu công nghệ và có khả năng thích ứng nhanh với sự thay đổi. Đây là yếu tố then chốt đảm bảo sự thành công của các mục tiêu chiến lược mà chỉ thị đề ra.

- Chỉ thị nhấn mạnh, đưa xuất bản trở thành một ngành kinh tế – công nghệ, gắn với hệ sinh thái nội dung số. Theo Tiến sĩ, sự chuyển dịch này sẽ tác động đến mô hình đào tạo, nguồn nhân lực và cách thức tổ chức hoạt động xuất bản hiện nay thế nào?

Tiến sĩ Vũ Thuỳ Dương: Đối với mô hình đào tạo, sự chuyển dịch này đòi hỏi nhân lực ngành xuất bản phải trở thành lực lượng có khả năng vận hành, quản trị và sáng tạo nội dung trên nền tảng công nghệ. Đào tạo nhân lực xuất bản chuyển từ “đào tạo nghiệp vụ” sang “đào tạo năng lực số toàn diện”, đảm bảo người lao động có thể làm chủ các công nghệ mới, thích ứng với hệ sinh thái xuất bản số đang hình thành.

Trong đợt rà soát, cập nhật chương trình đào tạo ngành xuất bản năm 2026, Học viện Báo chí và Tuyên truyền tiếp tục cập nhật, bổ sung thêm các học phần liên quan đến kiến thức và kỹ năng thực hành về vận hành các nền tảng xuất bản và phát hành trực tuyến; ứng dụng AI trong công tác xuất bản. Một nội dung không thể thiếu trong chương trình đào tạo mới là quản trị dữ liệu nội dung số.

Bên cạnh đó, sự chuyển dịch xuất bản sang ngành kinh tế - công nghệ tạo ra nhu cầu về một lực lượng lao động mới, có khả năng thích ứng với môi trường số. Đòi hỏi nhân lực xuất bản trong tương lai phải trở thành những “nhà sản xuất nội dung số”, có khả năng làm việc trên nhiều nền tảng khác nhau. Ngành xuất bản cũng cần bổ sung các vị trí mới như chuyên gia dữ liệu, kỹ sư nền tảng, chuyên gia UX/UI, chuyên gia bản quyền số… góp phần làm thay đổi cấu trúc nghề nghiệp trong ngành, đặt ra yêu cầu cấp thiết về đào tạo lại và nâng cao kỹ năng cho đội ngũ hiện có.

Giải pháp đưa Chỉ thị 04-CT/TW đi nhanh vào cuộc sống

- Trong quá trình triển khai Chỉ thị 04-CT/TW, đặc biệt các yêu cầu về chuyển đổi số, bảo vệ bản quyền và kiểm soát nội dung trong môi trường số, vậy đâu là những thách thức lớn nhất, thưa Tiến sĩ?

Tiến sĩ Vũ Thuỳ Dương: Việc triển khai Chỉ thị 04-CT/TW, đặc biệt trong các nội dung trọng tâm như chuyển đổi số, bảo vệ bản quyền và kiểm soát nội dung trong môi trường số, đang đặt ra nhiều thách thức mang tính hệ thống đối với ngành xuất bản Việt Nam. Những thách thức này ngoài yếu tố công nghệ còn liên quan đến thể chế, nguồn lực và năng lực quản trị.

Một là, thách thức lớn nhất nằm ở hạ tầng công nghệ và mức độ sẵn sàng chuyển đổi số của ngành xuất bản. Việc thiếu một hạ tầng dữ liệu dùng chung toàn ngành khiến các hoạt động xuất bản số bị phân mảnh, khó hình thành hệ sinh thái thống nhất như mục tiêu của chỉ thị.

Hai là, thách thức về nguồn nhân lực số. Hiện nay, nhiều cán bộ quản lý, biên tập viên và nhân sự xuất bản chưa được đào tạo bài bản dẫn đến sự lúng túng trong triển khai các mô hình xuất bản điện tử, cũng như hạn chế khả năng đổi mới sáng tạo trong sản xuất nội dung.

Ba là, vấn đề bảo vệ bản quyền trong môi trường số là một thách thức đặc biệt phức tạp. Đáng mừng là vừa qua, chúng ta đã có hệ thống pháp lý để tăng cường công tác quản lý quyền tác giả, quyền liên quan đối với các tác phẩm xuất bản trên môi trường số. Luật Sở hữu trí tuệ 2025 sửa đổi một số điều, có hiệu lực từ ngày 01/4/2026 đã bổ sung hệ thống chế tài và các biện pháp dân sự, xử lý hiệu quả các hành vi xâm phạm quyền trên môi trường số; đồng thời, quy định cụ thể trách nhiệm của các nền tảng số trong việc triển khai các biện pháp bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.

Luật lần đầu tiên thiết lập các quy định nhằm giải quyết những vấn đề nảy sinh từ sự phát triển của các công nghệ mới, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo. Theo đó, hoạt động khai thác dữ liệu phục vụ nghiên cứu, thử nghiệm và huấn luyện các hệ thống AI được cho phép, với điều kiện không gây ảnh hưởng bất hợp lý đến quyền và lợi ích hợp pháp của chủ sở hữu và tác giả, đồng thời phải tuân thủ các quy định pháp luật có liên quan.

Bốn là, thách thức về thể chế và chính sách. Mặc dù Chỉ thị 04-CT/TW đã định hướng rõ ràng về phát triển xuất bản số, nhưng việc cụ thể hóa thành các văn bản pháp luật, cơ chế chính sách vẫn cần thời gian. Các quy định liên quan đến xuất bản điện tử, nhà xuất bản số, kinh doanh nội dung số, thuế, bản quyền và dữ liệu còn thiếu đồng bộ, chưa tạo được hành lang pháp lý đủ mạnh để thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Cơ chế phối hợp giữa các cơ quan quản lý nhà nước trong lĩnh vực xuất bản, công nghệ thông tin và truyền thông vẫn còn những hạn chế, ảnh hưởng đến hiệu quả triển khai chính sách.

Năm là, thách thức về thị trường và hành vi người dùng. Sự cạnh tranh từ các nền tảng nội dung khác như mạng xã hội, video ngắn, podcast… cũng làm giảm sự chú ý của công chúng đối với sách và các sản phẩm xuất bản truyền thống.

Một thách thức mang tính tổng thể là sự thiếu liên kết trong hệ sinh thái xuất bản số. Mặc dù Chỉ thị 04-CT/TW đã định hướng xây dựng hệ sinh thái, nhưng thực tế, sự phối hợp giữa các chủ thể như nhà xuất bản, doanh nghiệp công nghệ, nền tảng phân phối và cơ quan quản lý vẫn còn rời rạc. Việc thiếu các nền tảng dùng chung và cơ chế chia sẻ dữ liệu khiến cho ngành xuất bản khó tận dụng được lợi thế của kinh tế số và quy mô thị trường.

- Vậy, chúng ta cần có những giải pháp trọng tâm nào để Chỉ thị 04-CT/TW thực sự đi vào cuộc sống, thưa Tiến sĩ?

Tiến sĩ Vũ Thuỳ Dương: Trước hết, cần hoàn thiện thể chế và hành lang pháp lý, nhanh chóng cụ thể hóa các định hướng của Chỉ thị 04-CT/TW thành hệ thống văn bản quy phạm pháp luật đồng bộ, nhất là trong các lĩnh vực như xuất bản điện tử, bản quyền số, quản lý nền tảng xuyên biên giới và kinh doanh nội dung số.

Sửa đổi, bổ sung Luật Xuất bản theo hướng thích ứng với môi trường số. Xây dựng các cơ chế chính sách khuyến khích đổi mới sáng tạo, như ưu đãi thuế cho doanh nghiệp xuất bản số, hỗ trợ tài chính cho các dự án chuyển đổi số và thúc đẩy hợp tác công - tư trong phát triển hạ tầng và nền tảng xuất bản.

Nhà nước cần đóng vai trò kiến tạo trong việc xây dựng hạ tầng dữ liệu dùng chung cho ngành xuất bản; thúc đẩy ứng dụng các công nghệ tiên tiến như trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data) và blockchain trong quản trị nội dung, phân tích hành vi người dùng và bảo vệ bản quyền.

Xây dựng khung năng lực số cho người làm xuất bản, đổi mới chương trình đào tạo trong các cơ sở đào tạo chuyên ngành xuất bản theo hướng tích hợp giữa kiến thức chuyên môn và kỹ năng công nghệ số. Tổ chức các chương trình bồi dưỡng, đào tạo lại cho đội ngũ cán bộ quản lý, biên tập viên và nhân sự ngành xuất bản, nâng cao năng lực thích ứng với môi trường số.

Tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật về sở hữu trí tuệ trong môi trường số, nâng cao hiệu quả thực thi thông qua việc ứng dụng công nghệ giám sát và xử lý vi phạm. Các giải pháp như DRM, watermarking, truy vết nội dung cần được triển khai rộng rãi; đẩy mạnh tuyên truyền, nâng cao nhận thức của người dùng về bản quyền, xây dựng văn hóa tiêu dùng nội dung có trách nhiệm.

Tăng cường liên kết và phát triển hệ sinh thái xuất bản. Thúc đẩy sự phối hợp giữa các chủ thể trong ngành bao gồm nhà xuất bản, doanh nghiệp công nghệ, nền tảng phân phối, cơ sở đào tạo và cơ quan quản lý.

- Xin cảm ơn Tiến sĩ!

“Trong xu thế chuyển đổi số hiện nay đặt ra yêu cầu đào tạo nhân lực xuất bản theo hướng: vừa vững nghiệp vụ chuyên môn, vừa làm chủ công nghệ, đủ năng lực vận hành và đổi mới toàn bộ hệ sinh thái xuất bản trong thời đại số” - Tiến sĩ Vũ Thuỳ Dương - Trưởng khoa Xuất bản, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, Uỷ viên Thường vụ Hội Xuất bản Việt Nam.