Cần minh bạch trong thu thập và sử dụng thông tin người tiêu dùng

Tăng cường minh bạch

Trong bối cảnh kinh tế số phát triển mạnh mẽ, dữ liệu cá nhân đã trở thành một nguồn tài nguyên quan trọng đối với doanh nghiệp. Từ hoạt động bán lẻ, thương mại điện tử đến các nền tảng mạng xã hội, dịch vụ tài chính hay ứng dụng di động, việc thu thập và xử lý thông tin người tiêu dùng diễn ra hằng ngày, ở quy mô lớn và với tốc độ nhanh chưa từng có. Những dữ liệu như họ tên, số điện thoại, địa chỉ, thói quen mua sắm, lịch sử tìm kiếm, vị trí địa lý hay thậm chí hành vi trực tuyến đều có thể được ghi nhận và phân tích.

Thực tiễn này góp phần giúp doanh nghiệp cá nhân hóa dịch vụ, nâng cao trải nghiệm khách hàng và tối ưu hóa hoạt động kinh doanh. Tuy nhiên, song song với những lợi ích đó là nguy cơ xâm phạm quyền riêng tư và quyền lợi hợp pháp của người tiêu dùng nếu thiếu sự minh bạch và kiểm soát phù hợp.

Trước thực trạng này, Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia đã khuyến nghị tăng cường minh bạch và bảo đảm quyền lựa chọn thực chất của người tiêu dùng trong quá trình thu thập và sử dụng thông tin cá nhân. Đây không chỉ là một yêu cầu pháp lý theo Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, mà còn là điều kiện tiên quyết để xây dựng môi trường kinh doanh lành mạnh, bền vững trong thời đại số.

Thực tế cho thấy, dù nhiều doanh nghiệp đã ban hành chính sách bảo mật và điều khoản sử dụng, song cách thức triển khai vẫn còn tồn tại những điểm chưa phù hợp. Một số đơn vị yêu cầu người dùng phải đồng ý toàn bộ nội dung liên quan đến việc thu thập và xử lý dữ liệu cá nhân mới được tiếp tục sử dụng dịch vụ. Điều này khiến sự “đồng ý” trở thành một thủ tục mang tính hình thức, bởi người tiêu dùng không có lựa chọn nào khác nếu muốn tiếp cận sản phẩm, dịch vụ. Bên cạnh đó, phạm vi xử lý dữ liệu thường được quy định theo hướng chung chung, bao trùm nhiều mục đích khác nhau mà không phân tách rõ ràng. Thậm chí, có trường hợp các ô lựa chọn đã được đánh dấu sẵn, khiến người tiêu dùng vô tình chấp thuận những nội dung mà họ chưa thực sự hiểu rõ hoặc chưa có nhu cầu.

Những cách làm này tiềm ẩn rủi ro lớn. Khi người tiêu dùng không được cung cấp đầy đủ thông tin hoặc không có quyền lựa chọn thực chất, quyền tự quyết đối với dữ liệu cá nhân bị suy giảm. Hệ quả có thể là việc thông tin bị chia sẻ cho bên thứ ba mà người tiêu dùng không hề hay biết; bị sử dụng cho mục đích quảng cáo, tiếp thị ngoài mong muốn; hoặc thậm chí bị lộ lọt, xâm phạm quyền riêng tư. Một khi niềm tin bị tổn hại, không chỉ người tiêu dùng chịu thiệt hại mà chính doanh nghiệp cũng phải đối mặt với rủi ro pháp lý và tổn thất về uy tín.

Nền tảng của niềm tin trong kỷ nguyên số

Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng đã đặt ra những yêu cầu cụ thể nhằm bảo đảm tính minh bạch và quyền kiểm soát của người tiêu dùng đối với thông tin cá nhân. Trước hết, doanh nghiệp phải xây dựng và công khai quy tắc bảo vệ thông tin áp dụng chung, trong đó nêu rõ mục đích thu thập, phạm vi sử dụng, thời hạn lưu trữ và các biện pháp bảo đảm an toàn thông tin. Đây là nền tảng để người tiêu dùng hiểu rõ dữ liệu của mình sẽ được xử lý như thế nào, trong bao lâu và bằng những biện pháp bảo mật ra sao.

Quan trọng hơn, doanh nghiệp cần thiết lập phương thức rõ ràng để người tiêu dùng lựa chọn phạm vi thông tin đồng ý cung cấp và bày tỏ sự đồng ý hoặc không đồng ý. Sự đồng ý phải là kết quả của quá trình cân nhắc trên cơ sở thông tin đầy đủ, chứ không phải là điều kiện bắt buộc mang tính áp đặt. Các lựa chọn cần được thiết kế minh bạch, dễ hiểu, không đánh dấu sẵn và không gây nhầm lẫn. Chỉ khi đó, quyền lựa chọn của người tiêu dùng mới thực sự được bảo đảm.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp phải có cơ chế để người tiêu dùng quyết định việc cho phép hay không cho phép chia sẻ, tiết lộ hoặc chuyển giao thông tin cho bên thứ ba, cũng như việc sử dụng dữ liệu cho mục đích quảng cáo và các hoạt động thương mại khác. Trong thực tế, nhiều người tiêu dùng cảm thấy phiền toái khi liên tục nhận được cuộc gọi, tin nhắn quảng cáo mà không rõ nguồn gốc. Điều này phần nào xuất phát từ việc thông tin cá nhân bị chia sẻ thiếu kiểm soát. Khi có cơ chế lựa chọn rõ ràng và minh bạch, người tiêu dùng có thể chủ động bảo vệ mình khỏi những hoạt động tiếp thị không mong muốn.

Một nội dung quan trọng khác là quyền của người tiêu dùng được kiểm tra, chỉnh sửa, cập nhật, hủy bỏ hoặc yêu cầu ngừng chuyển giao thông tin cho bên thứ ba. Doanh nghiệp cần thiết lập quy trình tiếp nhận và xử lý các yêu cầu này một cách thuận tiện, kịp thời. Trong bối cảnh dữ liệu có thể được lưu trữ trên nhiều hệ thống khác nhau, việc thực hiện quyền này không chỉ đòi hỏi sự tuân thủ pháp luật mà còn yêu cầu năng lực quản trị dữ liệu bài bản, hiện đại.

Đặc biệt, pháp luật cũng quy định rõ doanh nghiệp không được yêu cầu người tiêu dùng phải đồng ý cho thu thập, lưu trữ, sử dụng thông tin cá nhân như một điều kiện bắt buộc để giao kết hợp đồng hoặc chấp nhận điều kiện giao dịch chung, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác. Quy định này nhằm ngăn chặn tình trạng “ép buộc” đồng ý, một hình thức lạm dụng vị thế của doanh nghiệp trong quan hệ với người tiêu dùng.

Theo các chuyên gia, việc tuân thủ đầy đủ các quy định nói trên không nên được nhìn nhận đơn thuần là nghĩa vụ pháp lý. Trong môi trường cạnh tranh ngày càng khốc liệt, niềm tin của khách hàng là tài sản vô hình nhưng có giá trị bền vững nhất. Doanh nghiệp minh bạch trong thu thập và sử dụng thông tin sẽ tạo dựng được hình ảnh chuyên nghiệp, tôn trọng quyền riêng tư và trách nhiệm xã hội. Điều này không chỉ giúp giữ chân khách hàng hiện tại mà còn thu hút thêm khách hàng mới thông qua uy tín và sự tín nhiệm trên thị trường.

Về phía cơ quan quản lý, việc tăng cường tuyên truyền, hướng dẫn và kiểm tra, giám sát thực thi pháp luật là hết sức cần thiết. Người tiêu dùng cũng cần nâng cao nhận thức, chủ động tìm hiểu các chính sách bảo mật trước khi cung cấp thông tin cá nhân, đồng thời mạnh dạn phản ánh, khiếu nại khi phát hiện dấu hiệu vi phạm.

Kinh tế số mở ra nhiều cơ hội phát triển, nhưng cũng đặt ra những thách thức mới về bảo vệ dữ liệu cá nhân. Minh bạch trong thu thập và sử dụng thông tin người tiêu dùng chính là chìa khóa để cân bằng giữa lợi ích kinh doanh và quyền lợi cá nhân. Khi doanh nghiệp tôn trọng quyền lựa chọn của khách hàng và người tiêu dùng được trao quyền kiểm soát dữ liệu của mình, thị trường sẽ vận hành theo hướng công bằng, an toàn và bền vững hơn.