950 năm Quốc Tử Giám: Mạch nguồn đạo học giữa lòng Hà Nội

Giữa những con phố đông đúc của Hà Nội, Văn Miếu – Quốc Tử Giám mang một nhịp sống khác. Bước qua những cánh cổng cổ kính, tiếng xe cộ như lùi lại phía sau, nhường chỗ cho những khoảng sân lát gạch, hàng cây cổ thụ và những mái ngói thẫm màu thời gian. Ở đó, mỗi công trình, mỗi tấm bia đá đều lưu giữ một phần ký ức về hành trình dựng xây nền giáo dục nước nhà.

Ít ai hình dung rằng, gần một thiên niên kỷ trước, chính nơi đây đã đặt nền móng cho một thiết chế giáo dục đặc biệt của quốc gia Đại Việt.

Năm 1070, vua Lý Thánh Tông cho xây dựng Văn Miếu, nơi thờ Khổng Tử và các bậc tiên hiền, tiên nho. Sáu năm sau, vào năm 1076, vua Lý Nhân Tông cho thành lập Quốc Tử Giám, mở ra bước phát triển quan trọng của nền giáo dục nước nhà trong thời kỳ độc lập, tự chủ.

Được xem là trường Quốc học đầu tiên của Việt Nam, Quốc Tử Giám trở thành trung tâm đào tạo nhân tài, góp phần hình thành đội ngũ trí thức phục vụ công cuộc xây dựng và quản lý đất nước qua nhiều triều đại.

Nơi thời gian lưu dấu tinh hoa đạo học

Trải qua những biến thiên lịch sử, Văn Miếu – Quốc Tử Giám hôm nay vẫn là một trong những quần thể di tích tiêu biểu nhất của Thăng Long – Hà Nội.

Điểm nhấn nổi bật là Khuê Văn Các, công trình được xây dựng năm 1805 dưới thời Nguyễn. Với kiến trúc thanh thoát, tầng gác sơn đỏ, mái ngói cổ và những ô cửa tròn tượng trưng cho ánh sáng của sao Khuê, công trình đã trở thành biểu tượng quen thuộc của Thủ đô ngàn năm văn hiến.

Qua Khuê Văn Các là giếng Thiên Quang, mặt nước phẳng lặng soi bóng những hàng cây và mái ngói. Hai bên giếng, 82 tấm bia tiến sĩ đặt trên lưng rùa đá lặng lẽ kể câu chuyện về nền khoa bảng Việt Nam.

Những tấm bia được khởi dựng từ năm 1484 dưới triều vua Lê Thánh Tông, ghi danh 1.304 vị tiến sĩ đỗ đạt trong 82 khoa thi từ năm 1442 đến 1779. Không đơn thuần là những bản ghi chép khoa cử, mỗi tấm bia còn phản ánh tư tưởng đề cao việc học, lựa chọn và trọng dụng người tài của các triều đại phong kiến.

Trên tấm bia ghi danh tiến sĩ khoa Nhâm Tuất năm 1442, dựng năm 1484, câu nói nổi tiếng của danh sĩ Thân Nhân Trung: “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia” đã trở thành lời khẳng định sâu sắc về vai trò của tri thức, nhân tài đối với sự hưng thịnh của đất nước.

Năm 2011, hệ thống 82 bia tiến sĩ được UNESCO ghi danh vào Danh mục Ký ức thế giới, khẳng định giá trị đặc biệt của di sản tư liệu lưu giữ lịch sử khoa cử Việt Nam.

Không chỉ có những tấm bia đá, nơi đây còn gắn với tên tuổi của nhiều bậc danh sư, hiền tài, tiêu biểu như Chu Văn An, người thầy nổi tiếng thanh liêm, chính trực, từng đảm nhiệm chức Tư nghiệp Quốc Tử Giám dưới triều Trần.

Qua những câu chuyện lịch sử ấy, hình ảnh người thầy và đạo học được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của dân tộc.

Từ ngôi trường xưa đến mạch nguồn tri thức hôm nay

Sau 950 năm, Quốc Tử Giám không còn là nơi đào tạo quan lại như thuở trước, nhưng những giá trị của ngôi trường xưa vẫn tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay.

Mỗi ngày, Văn Miếu – Quốc Tử Giám đón những đoàn học sinh, sinh viên và du khách trong nước, quốc tế đến tham quan, tìm hiểu lịch sử. Dưới mái Khuê Văn Các, trước những hàng bia tiến sĩ, câu chuyện về truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo và tinh thần trọng dụng nhân tài được kể bằng những hình thức gần gũi với công chúng.

Không gian di tích còn trở thành địa điểm tổ chức các hoạt động giáo dục di sản, triển lãm, trải nghiệm văn hóa và sáng tạo nghệ thuật. Những bài học về lịch sử khoa bảng, những nét chữ thư pháp hay hoạt động tìm hiểu kiến trúc cổ giúp các thế hệ trẻ tiếp cận di sản không chỉ qua sách vở mà bằng những trải nghiệm trực tiếp.

Giữa lòng Thủ đô đang không ngừng đổi mới, Văn Miếu – Quốc Tử Giám vẫn lặng lẽ gìn giữ một giá trị bền vững: tri thức là nền tảng của sự phát triển, hiền tài là sức mạnh của quốc gia.

Và có lẽ, điều đặc biệt nhất ở ngôi trường 950 năm tuổi không chỉ nằm trong những công trình cổ kính, mà ở chỗ, sau gần nghìn năm, ánh sáng của đạo học vẫn tiếp tục được thắp lên trong khát vọng học tập, sáng tạo và vươn lên của các thế hệ người Việt Nam.