81 năm hành trình lan tỏa tri thức: Từ "Bình dân học vụ" đến "Bình dân học vụ số"

Từ bài học "diệt giặc dốt"...

Phong trào "Bình dân học vụ" ra đời sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945 là cuộc vận động rộng lớn chống "giặc dốt", nâng cao dân trí và mở mang tri thức cho nhân dân. Ý nghĩa của phong trào vượt ra ngoài mục tiêu xóa mù chữ, bởi tri thức đã góp phần nâng cao nhận thức xã hội, bồi đắp lòng tự tôn dân tộc và củng cố nền tảng tinh thần để bảo vệ nền độc lập của đất nước.

Tinh thần đó đang được tiếp nối qua phong trào "Bình dân học vụ số" với mục tiêu phổ cập năng lực số để mỗi người dân có khả năng học tập, lao động sáng tạo và làm chủ không gian số. Đây cũng là cách cụ thể hóa tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, đưa chuyển đổi số trở thành năng lực của mỗi người dân và nguồn lực phát triển của toàn xã hội.

Ngược dòng lịch sử, 81 năm trước, Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thành công, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời trong tình thế phải giải quyết đồng thời nhiều nhiệm vụ cấp bách, trong đó, nạn mù chữ là một trong những vấn đề nghiêm trọng nhất.

Ngày 3/9/1945, tại phiên họp đầu tiên của Chính phủ lâm thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh xác định chống nạn mù chữ là một trong 6 nhiệm vụ cấp bách. Chỉ 5 ngày sau, ngày 8/9/1945, Chính phủ ban hành 3 sắc lệnh liên quan trực tiếp đến công tác này: Sắc lệnh số 17/SL thành lập Nha Bình dân học vụ; Sắc lệnh số 19/SL quy định mọi làng phải có lớp học bình dân; Sắc lệnh số 20/SL quy định học chữ Quốc ngữ bắt buộc và miễn phí.

Các lớp học nhanh chóng lan rộng tại thôn xóm, bản làng. Điều kiện vật chất của đất nước khi đó vô cùng thiếu thốn nhưng phong trào tìm được nguồn lực ngay trong nhân dân: Người biết chữ dạy người chưa biết chữ; cán bộ, trí thức, học sinh tham gia giảng dạy; nhiều giáo viên làm việc không hưởng lương, người dân tranh thủ thời gian để học đọc, học viết.

Chỉ sau 1 năm, cả nước tổ chức khoảng 75.000 lớp học với 95.000 giáo viên tham gia. Hơn 2,5 triệu người biết đọc, biết viết. Phong trào tiếp tục theo đồng bào tản cư, các đoàn dân công và lực lượng kháng chiến, những lớp bổ túc văn hóa nối tiếp hoạt động xóa mù chữ. 8 triệu người thoát nạn mù chữ trong 9 năm kháng chiến (1946 - 1954). Đến năm 1959, tất cả tỉnh, thành phố thuộc khu vực đồng bằng và trung du miền Bắc hoàn thành nhiệm vụ xóa mù chữ cho người dân trong độ tuổi 12 - 50.

Kết thúc kế hoạch 5 năm lần thứ nhất giai đoạn 1961 - 1965, các tỉnh miền núi phía Bắc hoàn thành xóa nạn mù chữ cho đồng bào dân tộc thiểu số. Kinh nghiệm của miền Bắc tiếp tục được áp dụng ở miền Nam sau ngày đất nước thống nhất, cuối tháng 2/1978, toàn bộ 21 tỉnh, thành phố miền Nam đã cơ bản thanh toán nạn mù chữ.

Nguyên tắc "người biết chữ dạy người chưa biết chữ" biến tri thức thành nguồn lực có thể chia sẻ trong cộng đồng. Một người học xong có thể tiếp tục giúp người khác, mỗi thôn xóm trở thành một địa bàn học tập, nhờ đó quy mô phổ cập được mở rộng nhanh dù điều kiện kinh tế và cơ sở vật chất còn hạn chế.

Hướng tới kỷ nguyên số hóa

81 năm sau ngày phong trào "Bình dân học vụ" ra đời, yêu cầu về dân trí đã thay đổi. Nạn mù chữ theo nghĩa truyền thống không còn là thách thức trên quy mô như năm 1945; sự phát triển như vũ bão của công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, dịch vụ trực tuyến và các phương thức giao dịch mới lại đòi hỏi người dân có thêm năng lực để tham gia đời sống kinh tế, xã hội. Người thiếu kỹ năng công nghệ có thể gặp khó khăn trong sử dụng dịch vụ công trực tuyến, giao dịch điện tử, tìm kiếm thông tin hoặc khai thác những tiện ích trên môi trường số.

Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đặt ra yêu cầu huy động cả hệ thống chính trị, doanh nghiệp và nhân dân tham gia quá trình chuyển đổi số.

Đảng và Nhà nước xác định chuyển đổi số là một trong ba trụ cột chiến lược của phát triển quốc gia. Để xây dựng chính quyền số, kinh tế số và xã hội số, yếu tố quyết định vẫn là con người có năng lực số. Yêu cầu đặt ra là phải hình thành một phong trào học tập rộng khắp, huy động toàn dân cùng tham gia, tương tự tinh thần "Bình dân học vụ" năm 1945, một "Bình dân học vụ số" để mọi người dân cùng học số, làm chủ số, tự tin bước vào kỷ nguyên mới.

Nội hàm của "Bình dân học vụ số" rộng hơn kỹ năng sử dụng điện thoại thông minh hay máy tính, gồm bốn mức năng lực: biết sử dụng thiết bị và dịch vụ số, hiểu các nguyên tắc cơ bản của môi trường số, biết vận dụng công nghệ phục vụ công việc và từng bước hình thành năng lực sáng tạo trên nền tảng công nghệ.

Ở mức cơ bản, người dân cần biết truy cập Internet, sử dụng dịch vụ công trực tuyến, thực hiện giao dịch điện tử và khai thác các tiện ích số phục vụ cuộc sống. Năng lực tiếp theo liên quan đến hiểu dữ liệu, nhận diện rủi ro trên mạng và bảo vệ thông tin cá nhân. Với người sản xuất, kinh doanh, kỹ năng số gắn trực tiếp với quảng bá sản phẩm, tiếp cận khách hàng, thanh toán và tổ chức hoạt động trên các nền tảng trực tuyến.

Tinh thần "Bình dân học vụ số" đang được ngành Công Thương cụ thể hóa bằng việc đưa kỹ năng số vào hoạt động công vụ, quản lý nhà nước, sản xuất và thương mại. Ngày 16/2/2026, Bộ Công Thương công bố Quyết định số 296/QĐ-BCT phê duyệt Kế hoạch bồi dưỡng, tập huấn về chuyển đổi số năm 2026. Kế hoạch đặt mục tiêu 100% cán bộ lãnh đạo, công chức, viên chức và người lao động tại các đơn vị hành chính, đơn vị sự nghiệp công lập thuộc và trực thuộc Bộ hằng năm được đào tạo, bồi dưỡng, tập huấn và cập nhật kiến thức về chuyển đổi số, kỹ năng số và công nghệ số.

Nội dung đào tạo được thiết kế theo hướng chuyên sâu hơn, đưa trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và các công cụ số vào chương trình bồi dưỡng để cán bộ ứng dụng trực tiếp trong thực thi công vụ. Người học cũng được khuyến khích tự học trên nền tảng "Bình dân học vụ số" và tự đánh giá mức độ đáp ứng chuẩn kỹ năng số theo nhóm chức danh. Cách tiếp cận này chuyển hoạt động đào tạo từ trang bị kiến thức sang nâng cao năng lực thực hành trên môi trường số.

Dưới sự chỉ đạo của Đảng ủy, lãnh đạo Bộ, các đơn vị trực thuộc Bộ Công Thương cũng triển khai nhiều chương trình chuyển đổi số gắn với hoạt động thương mại và hỗ trợ doanh nghiệp. Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số xây dựng Cổng thương mại điện tử quốc gia, hỗ trợ hàng chục nghìn doanh nghiệp đưa sản phẩm lên sàn và mở rộng giao dịch xuyên biên giới. Các chương trình tập huấn tại địa phương tập trung phổ biến pháp luật thương mại điện tử, hướng dẫn xây dựng và vận hành gian hàng, quảng bá sản phẩm, thanh toán điện tử, chăm sóc khách hàng, khai thác dữ liệu thị trường và ứng dụng AI trong kinh doanh.

Cục Xúc tiến thương mại phát triển nền tảng hội chợ, triển lãm trực tuyến, hỗ trợ doanh nghiệp kết nối với đối tác quốc tế trong thời kỳ dịch Covid-19 và tiếp tục duy trì sau dịch. Triển khai nền tảng số hóa hồ sơ doanh nghiệp xuất khẩu, cho phép doanh nghiệp nộp hồ sơ, thực hiện thẩm định và kết nối đối tác quốc tế trên môi trường trực tuyến. Các nền tảng này từng bước đưa hoạt động xúc tiến thương mại lên môi trường số, giảm các khâu xử lý trực tiếp và tạo thêm kênh kết nối thị trường cho doanh nghiệp.

Ngành điện cũng đang đưa tinh thần "Bình dân học vụ số" vào đào tạo người lao động, gắn phổ cập kỹ năng với yêu cầu vận hành hệ thống điện ngày càng dựa nhiều hơn vào dữ liệu và công nghệ. EVN đã mở rộng nội dung bồi dưỡng sang quản trị dữ liệu, trí tuệ nhân tạo, an toàn thông tin, điện toán đám mây, Internet vạn vật, phân tích dữ liệu và các nền tảng quản trị doanh nghiệp. Giai đoạn 2026-2030, Tập đoàn xác định nâng cao kỹ năng số là một nội dung quan trọng trong phát triển nguồn nhân lực, đồng thời yêu cầu các chương trình đào tạo gắn với vị trí việc làm và thực tiễn sản xuất, kinh doanh.

Tại Báo Công Thương, chuyển đổi số được triển khai theo mô hình tòa soạn hội tụ, số hóa quy trình sản xuất và phân phối nội dung. Hệ thống dashboard báo cáo tự động đã được đưa vào vận hành để phục vụ quản trị tòa soạn. Tổ công tác 57 tập hợp lực lượng trẻ tham gia đổi mới, ứng dụng AI trong biên tập và phân tích xu hướng độc giả. Các sản phẩm podcast, video clip, infographic và livestream được tăng cường nhằm mở rộng cách tiếp cận thông tin trên môi trường số.

Báo cũng xây dựng và đưa vào sử dụng chatbot hỏi đáp về xăng E10 trên nền tảng Báo Công Thương điện tử và Cổng thông tin Bộ Công Thương. Công cụ này giúp người dân, doanh nghiệp tiếp cận nhanh thông tin chính thống và giải đáp các vấn đề thường gặp liên quan đến xăng E10. Chatbot tạo thêm một kênh phổ biến thông tin có kiểm chứng, hỗ trợ hạn chế tác động của tin giả, tin sai lệch và những nội dung thiếu căn cứ trên không gian mạng.

Sức lan tỏa của "Bình dân học vụ số" còn được thể hiện rõ qua hoạt động của lực lượng đoàn viên, thanh niên tại cơ sở. Theo báo cáo của Trung ương Đoàn công bố ngày 24/7/2026, sau hơn một năm triển khai phong trào, các cấp bộ Đoàn đã thành lập và duy trì 13.124 đội hình "Bình dân học vụ số", 441.617 lượt đoàn viên, thanh niên trực tiếp tham gia và hỗ trợ gần 2,5 triệu người dân.

Mạng lưới này đã triển khai hơn 18.000 hoạt động tập huấn, phổ cập kỹ năng số. Các địa phương áp dụng nhiều mô hình như "đi từng ngõ, gõ từng nhà, hướng dẫn từng người", "mỗi đoàn viên hỗ trợ một người dân", "Tổ công nghệ số cộng đồng" và "Ngày thứ Bảy chuyển đổi số".

Lực lượng thanh niên cũng tham gia trực tiếp hỗ trợ người dân thích ứng với mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Trong 3 tháng đầu vận hành mô hình, các cấp bộ Đoàn đã thành lập 48.928 đội hình với 619.252 lượt tình nguyện viên, hỗ trợ hơn 5,14 triệu lượt người dân thực hiện thủ tục hành chính và sử dụng dịch vụ công trên môi trường số. Tại 248 xã biên giới, hơn 21.000 lượt tình nguyện viên đã hỗ trợ trên 107.900 người dân tiếp cận dịch vụ công trực tuyến.

Hoạt động "Bình dân học vụ số" cũng được gắn với Tháng Thanh niên, Chiến dịch Thanh niên tình nguyện hè và các chương trình chuyển đổi số tại địa phương. Trung ương Đoàn đồng thời phát triển "trợ lý AI" phục vụ cán bộ Đoàn tra cứu văn bản, hỏi đáp nghiệp vụ, tổng hợp thông tin và khai thác dữ liệu. Cách triển khai này đưa thanh niên vào vị trí lực lượng trực tiếp hướng dẫn người dân sử dụng nền tảng số, dịch vụ công trực tuyến và các tiện ích thiết yếu, qua đó biến phổ cập kỹ năng số thành hoạt động thường xuyên ngay tại cơ sở.

Năm 1945, người biết chữ cầm tay người chưa biết chữ để viết những nét đầu tiên. Hơn tám thập niên sau, đoàn viên thanh niên, giáo viên, cán bộ cơ sở, cán bộ kỹ thuật và những người thành thạo công nghệ đang tiếp tục phương thức đó bằng điện thoại thông minh, nền tảng số, dữ liệu và trí tuệ nhân tạo. Con chữ từng mở cánh cửa để hàng triệu người tham gia đời sống của một quốc gia độc lập, năng lực số hôm nay đang trở thành điều kiện để người dân tiếp cận dịch vụ, tri thức, thị trường và phương thức sản xuất mới, tự tin bước vào kỷ nguyên mới.