Người biểu tình Ả Rập năm 2011 không mang theo cương lĩnh chính trị nào. Họ mang theo khẩu hiệu về cái ăn. Ở Tunisia, đám đông hô: “Bánh mì, nước và không có Ben Ali”. Ở Ai Cập, trên quảng trường Tahrir, bên cạnh lời đòi “phẩm giá, dân chủ, công bằng xã hội” và “bánh mì, tự do, công bằng xã hội” là lời kêu thẳng thắn: “Chúng tôi muốn sống! Chúng tôi muốn ăn!”. Đó không phải lời nói quá. Đầu năm 2008, khoảng 40% người Ai Cập sống dưới mức 2 USD mỗi ngày.
Theo nhà sử học James L. Gelvin, từ giữa năm 2010, giá lúa mì thế giới tăng hơn gấp đôi và lên đỉnh vào tháng 1/2011, đúng lúc làn sóng biểu tình bùng lên. Ai Cập, một trong những nước nhập khẩu lúa mì hàng đầu thế giới, chi khoảng 3 tỷ USD mỗi năm để trợ giá bánh mì.
Giáo sư Mehran Kamrava gọi đó là “dân chủ bánh mì”: một thứ đồng thuận chỉ kéo dài chừng nào nhà nước còn trả nổi tiền trợ giá. Với người dân, ổ bánh mì trợ giá là sợi dây nối họ với nhà nước mỗi ngày. Khi sợi dây ấy căng đến đứt, khẩu hiệu về cái ăn trở thành khẩu hiệu về chế độ.
Những khẩu hiệu ấy cho thấy cuộc nổi dậy bắt đầu từ một lời hứa bị phản bội. Nhà sử học James L. Gelvin gói lời hứa ấy trong năm chữ: "lợi ích đổi phục tùng". Sau khi giành độc lập, phần lớn nhà nước Ả Rập lập với dân một khế ước ngầm. Nhà nước bảo đảm việc làm, y tế, giáo dục và trợ giá hàng thiết yếu. Đổi lại, người dân chấp nhận đứng ngoài đời sống chính trị.
Ở Tunisia, nhà sử học Julia Clancy-Smith, giáo sư lịch sử Bắc Phi, Trung Đông và Địa Trung Hải hiện đại tại Đại học Arizona, người có hai cuốn sách về Bắc Phi từng đoạt giải thưởng chuyên ngành, gọi khế ước ấy là một "thỏa ước Faust" giữa xã hội với Tổng thống Habib Bourguiba. Người Tunisia chấp nhận im lặng về chính trị để đổi lấy đời sống trung lưu, chủ yếu nhờ con đường học vấn. Đổi lại, chính quyền không nhúng tay vào kỳ thi tú tài quốc gia mỗi đầu hè, cánh cửa vào đại học.
Theo Clancy-Smith, chế độ Zine al-Abidine Ben Ali dần làm tha hóa chính kỳ thi ấy. Các gia đình bị ép phải "hợp tác" để giữ tương lai học hành cho con. Nỗi uất ức sinh ra từ đó, bà viết, "hiếm khi, nếu có, được nhắc tới" trong các phân tích về nguồn gốc cuộc biểu tình.
Vết rách đầu tiên có ngày tháng cụ thể. Theo Gelvin, tháng 12/1976, Ai Cập ký với Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) hạn mức vay 450 triệu USD. Điều kiện kèm theo là cắt giảm trợ giá. Từ đó, công thức của IMF được áp cho nước này tới nước khác: thu hẹp khu vực nhà nước, tư nhân hóa, mở cửa thương mại, cắt chi phúc lợi. Gelvin nhận định chính sách tân tự do đã xé nát khế ước cũ.
Kết quả sau ba thập niên hiện ra trong một con số. Theo số liệu Ngân hàng Thế giới được Blake Hounshell, biên tập viên điều hành tạp chí Foreign Policy, dẫn lại, từ năm 1980 đến năm 2004, GDP bình quân đầu người tính theo giá thực của các nước Ả Rập chỉ tăng 0,5% mỗi năm. Đầu tháng 01/2011, Marc Lynch, Phó Giáo sư khoa học chính trị và quan hệ quốc tế Đại học George Washington, viết rằng các cuộc cải cách kinh tế ở thế giới Ả Rập, "dù ấn tượng trên giấy", đã làm tăng bất bình đẳng, xói mòn lưới an sinh, tạo điều kiện cho tham nhũng và không tạo ra được số việc làm cần thiết.
Người dân phản ứng ở hai chỗ. Chỗ thứ nhất là cái mất đi trước mắt: giá tăng, việc làm khu vực nhà nước co lại. Chỗ thứ hai đau hơn: thứ được bán ra không về tay xã hội. Kamrava và các cộng sự mô tả một kiểu "tư bản thân hữu" hình thành từ cuối thập niên 1970. Tài sản nhà nước được bán qua những cuộc đấu thầu thiếu cạnh tranh, với giá rẻ mạt, cho một nhóm nhỏ gồm sĩ quan, quan chức và các đầu sỏ kinh tế có quan hệ với giới cầm quyền.
Đến thập niên 1990, theo Gelvin, khế ước thời Nasser ở Ai Cập coi như đã hết. Thay vào đó là những cái tên mà người dân thuộc lòng. Ở Ai Cập là ông trùm thép Ahmad Ezz. Ở Syria là Rami Makhlouf, người họ hàng của Tổng thống. Ở Tunisia là dòng họ Trabelsi bên vợ Tổng thống Ben Ali.
Khi nhà nước vẫn đòi dân phục tùng mà không còn trả được phần lợi ích, khế ước chỉ còn một nửa. Nửa ấy được giữ bằng sợ hãi. Kamrava viết rằng từ thập niên 1970, khi nhà nước thực hiện được ngày càng ít lời hứa, nỗi sợ và sự cưỡng ép trở thành thành tố chủ chốt của khế ước cai trị. Một khi nỗi sợ bị phá vỡ, công cụ cưỡng chế đã xơ cứng không còn tạo ra kết quả mong muốn nữa.
Nguyên nhân khách quan: dân số trẻ và giá bánh mì.
Các nước Ả Rập năm 2010 đứng trên hai "quả mìn": một làn sóng dân số trẻ và một thị trường lương thực thế giới biến động.
"Quả mìn" thứ nhất là dân số. Theo Haas và Lesch, khoảng một phần ba dân số Trung Đông và Bắc Phi ở độ tuổi 10-24. Gelvin ghi nhận khoảng 60% dân số Ả Rập dưới 30 tuổi. Bảng dưới đây ghép hai bộ số liệu cho năm nước có nổi dậy lớn.
Nguồn: cột giữa theo Haas và Lesch (2013); cột phải theo Kamrava (chủ biên, 2014).
Một thế hệ đông gấp rưỡi, gấp đôi thế hệ cha anh bước vào thị trường lao động cùng lúc. Theo Kamrava, thất nghiệp thanh niên trong vùng năm 2009 là 23%, gấp đôi bình quân thế giới. Khoảng 40% người mới vào thị trường lao động không tìm được việc. Ở Tunisia, tỷ lệ thất nghiệp từ 5% năm 1987, khi Ben Ali lên cầm quyền, tăng lên trên 22% năm 2010. Ở Ai Cập, theo Gelvin, người từ 15-29 tuổi chiếm 90% số người thất nghiệp. Nhiều người trong số đó có bằng đại học.
Tỷ lệ thất nghiệp ở Tunisia.
"Quả mìn" thứ hai là bánh mì. Theo Kamrava, năm 2010 gần một nửa số nước nhập khẩu lúa mì hàng đầu thế giới nằm ở Trung Đông, trong đó có Ai Cập. Riêng Ai Cập chi khoảng 3 tỷ USD mỗi năm để trợ giá bánh mì. Kamrava gọi đó là "dân chủ bánh mì": một thứ đồng thuận chỉ kéo dài chừng nào nhà nước còn trả nổi tiền trợ giá. Từ giữa năm 2010, theo Gelvin, giá lúa mì thế giới tăng hơn gấp đôi và lên đỉnh vào tháng 1/2011, đúng tháng Ben Ali bỏ chạy. Ở Maroc, chi cho thực phẩm chiếm tới 63% chi tiêu của hộ gia đình, trong khi ở Mỹ là 7%. Đầu năm 2008, khoảng 40% người Ai Cập sống dưới mức 2 USD mỗi ngày.
Chi cho thực phẩm trong chi tiêu hộ gia đình.
Những con số ấy không phải lời tiên tri muộn. Năm 2008, bạo loạn bánh mì đã nổ ra ở Jordan, Maroc, Algeria, Liban, Syria và Yemen. Cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu cùng năm làm mọi thứ nặng thêm. Tín hiệu báo động đã vang lên trước Sidi Bouzid hai năm rưỡi.
Gần một thế kỷ trước, trong bài "Vì bánh mì và hòa bình" viết tháng 12/1917, V.I.Lênin đã đặt hai việc ấy lên hàng đầu: "Trong lúc này có hai vấn đề nổi lên hàng đầu, trên tất cả các vấn đề chính trị khác: vấn đề bánh mì và vấn đề hòa bình" (V.I.Lênin Toàn tập, tập 35, Nxb Chính trị quốc gia, 2006, tr.73). Một chính quyền không giải được bài toán bánh mì thì sớm muộn sẽ mất cả hòa bình. Thế giới Ả Rập năm 2011 là minh chứng.
Dân số trẻ và giá lương thực là sức ép mà nhiều nước trên thế giới cùng gánh. Điều biến sức ép thành sụp đổ nằm ở cách các chính quyền Ả Rập ứng xử. Các công trình nghiên cứu chỉ ra ba sai lầm nối tiếp nhau.
Sai lầm đầu tiên là để tham nhũng trở thành hệ thống. Khi những dòng họ Trabelsi, Makhlouf gắn với quyền lực tối cao, chống tham nhũng không còn là việc của cơ quan chức năng. Nó trở thành câu hỏi về chính chế độ. Người dân hiểu điều đó.
Sai lầm thứ hai là bỏ ngoài tai tiếng nói đã cất lên từ trước. Theo Gelvin, từ năm 2004 đến năm 2010, khoảng 2 triệu công nhân Ai Cập và gia đình họ đã góp mặt trong hơn 3.000 cuộc đình công, ngồi lì và bỏ việc. Phong trào ấy kéo dài sáu năm mà không được giải quyết tận gốc. Đến ngày 10/2/2011, đình công lan ra khắp đất nước. Hôm sau, Mubarak ra đi.
Đình công ở Ai Cập 2004 tới 2010.
Sai lầm thứ ba nghiêm trọng hơn cả: không để lại kênh nào cho người dân được đại diện. Theo Gelvin, bộ máy cầm quyền khoá chặt mọi lối thoát cho bất bình. Kết quả là đám đông không hô "Đả đảo chính phủ". Họ hô "Đả đảo chế độ".
Goldstein kể lại khoảnh khắc nỗi sợ vỡ ra ở Tunisia. Ngày 10/1/2011, Ben Ali lên truyền hình hứa tạo 300.000 việc làm. Theo Goldstein, Ben Ali cai trị bằng nỗi sợ, nên khi ông ta ngầm thừa nhận chính quyền phải chiều theo đường phố, ông ta "không còn là Ben Ali nữa". Bốn ngày sau, ông ta rời bỏ đất nước.
Sức ép bên ngoài, dù là giá lúa mì hay khủng hoảng tài chính, chỉ trở thành thảm họa khi gặp một bộ máy đã tự cắt đứt với dân. Cùng chịu cơn sốt giá lương thực năm 2010, có nước chỉ có biểu tình đòi cải cách, có nước vỡ ra thành nội chiến.
Quy toàn bộ "mùa xuân Ả Rập" cho âm mưu ngoại bang là bỏ qua hàng triệu người đã xuống đường vì cái đói và nỗi nhục có thật. Coi đó là cuộc cách mạng thuần tuý tự phát là bỏ qua những bàn tay đã chờ sẵn. Kỳ sau của loạt bài sẽ đi vào những bàn tay ấy.
Bài học đầu tiên từ biến động tại các nước Ả Rập gợi nhớ lời Chủ tịch Hồ Chí Minh từ những ngày đầu thành lập nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa: “Nếu nước độc lập mà dân không hưởng hạnh phúc tự do, thì độc lập cũng chẳng có nghĩa lý gì” (Hồ Chí Minh Toàn tập, tập 4, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, 2011, tr. 64). Nhiều quốc gia Ả Rập từng giành độc lập, xây dựng nhà nước, bảo đảm đời sống cơ bản cho người dân, nhưng vẫn rơi vào khủng hoảng khi thành quả độc lập không còn gắn với hạnh phúc và nguyện vọng của nhân dân.
Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng khẳng định quan điểm "Dân là gốc" và yêu cầu: "Mọi chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước phải thực sự xuất phát từ nhu cầu, nguyện vọng, quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của Nhân dân; lấy việc tôn trọng, bảo đảm, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, hạnh phúc và sự hài lòng của Nhân dân làm thước đo và mục tiêu phấn đấu."
Từ bài học Ả Rập, ba việc cần làm bền bỉ hơn nữa.
Việc thứ nhất là để tăng trưởng đi cùng việc làm cho người trẻ, tạo ra việc làm, thu nhập và cơ hội lập nghiệp cho thế hệ trẻ.
Tỷ lệ thất nghiệp ở Việt Nam quý III/2026.
Việc thứ hai là giữ vững an ninh lương thực và an ninh năng lượng, hai thứ đã đi thẳng từ thị trường thế giới vào chính trường Ả Rập. Nghị quyết Đại hội XIV đặt nhiệm vụ "bảo vệ vững chắc an ninh quốc gia, an ninh chế độ, an ninh con người, an ninh kinh tế, an ninh dữ liệu, an ninh mạng, an ninh năng lượng, an ninh nguồn nước, an ninh lương thực".
Nghị quyết 70-NQ/TW của Bộ Chính trị về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia yêu cầu phát triển năng lượng "gắn với thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội, thực hiện an sinh xã hội", "chú trọng bình ổn, điều tiết và bảo đảm dự trữ năng lượng quốc gia".
Giá xăng dầu, giá điện được điều hành để cú sốc thế giới không dồn hết lên vai người dân; nguồn cung được giữ để nhà máy không phải dừng máy, bữa cơm không phải đắt lên đột ngột. Một nền kinh tế tự chủ được lương thực, năng lượng là một nền kinh tế khó bị cú sốc bên ngoài kéo đổ.
Việc thứ ba là kiên quyết chống tham nhũng, lợi ích nhóm.
Còn nữa....
