15 năm sau mùa xuân Ả Rập: Chỉ có mùa đông - Bài 1: Mười lăm năm mùa xuân chưa về

Tháng 12 năm 2010, phong trào “Mùa xuân Ả Rập” bùng nổ, khởi nguồn từ hành động tự thiêu đầy tuyệt vọng của một thanh niên bán hàng rong tại Tunisia. Từ sự kiện này, làn sóng biểu tình nhanh chóng lan rộng khắp Trung Đông và Bắc Phi, làm rung chuyển trật tự chính trị tại nhiều quốc gia trong khu vực.

Ban đầu, các cuộc biểu tình diễn ra trong hòa bình, nhằm phản đối chính quyền. Tuy nhiên, tình hình nhanh chóng leo thang, dẫn đến bạo loạn, xung đột vũ trang giữa người biểu tình với lực lượng thực thi pháp luật và quân đội. Hệ quả là một số chế độ sụp đổ, kéo theo những biến động sâu sắc về chính trị và xã hội.

Mười lăm năm đã trôi qua, “Mùa xuân Ả Rập” vẫn để lại những tác động dai dẳng đối với khu vực và thế giới. Từ một làn sóng phản kháng khởi phát tại Tunisia, phong trào đã trở thành dấu mốc quan trọng, phản ánh những biến động phức tạp và những hệ lụy lâu dài đối với Trung Đông và Bắc Phi.

 

Ngày 17/12/2010, Mohamed Bouazizi, một thanh niên 26 tuổi bán rau quả rong, tự thiêu trước văn phòng thống đốc ở thị trấn Sidi Bouzid, miền Trung Tunisia, phản đối việc hàng hoá của mình bị tịch thu. Trước đó, cảnh sát đã tịch thu chiếc xe chở rau quả, phương tiện kiếm sống của cả gia đình nghèo khó này. Anh qua đời vì bỏng nặng vào đầu tháng 01/2011.

Vụ việc lan nhanh qua mạng xã hội và làm bùng lên làn sóng biểu tình. Những người cùng cảnh ngộ như: cử nhân thất nghiệp, giáo viên, học sinh... xuống đường ở Sidi Bouzid biểu tình. Trên những bức tường xung quanh thị trấn Sidi Bouzid xuất hiện dòng chữ "Không với thất nghiệp thanh niên", "Không với nghèo đói". Trong đám đông vang lên câu: "Việc làm là quyền của chúng tôi, lũ trộm cướp kia!" cùng nhiều biểu ngữ, đòi Tổng thống Zine al-Abidine Ben Ali, người đã cầm quyền 23 năm, từ chức. Chưa đầy một tháng sau, ngày 14/01/2011, ông Ben Ali buộc phải từ bỏ quyền lực và rời đất nước sang Saudi Arabia.

Mười một ngày sau, ngày 25/1/2011, một cuộc biểu tình lớn nổ ra ở trung tâm thủ đô Cairo, Ai Cập, đòi Tổng thống Hosni Mubarak từ chức, rồi lan ra nhiều thành phố khác. Quảng trường Tahrir trở thành trung tâm của phong trào.

Ngày 11/2/2011, khi cuộc biểu tình bước sang ngày thứ 18, Phó Tổng thống Omar Suleiman thông báo ông Mubarak đã từ chức và chuyển giao quyền lực cho Hội đồng tối cao các lực lượng vũ trang. Ba thập kỷ cầm quyền của người đứng đầu quốc gia đông dân nhất thế giới Ả Rập khép lại sau 18 ngày người dân xuống đường.

 

 

Từ Tunisia và Ai Cập, làn sóng biểu tình tiếp tục lan sang Libya, Yemen, Bahrain và Syria. Nhà sử học James L. Gelvin, giáo sư Đại học California tại Los Angeles (UCLA), chuyên nghiên cứu lịch sử Trung Đông hiện đại, đã theo dõi làn sóng ấy từ những ngày đầu.

Trong chương kết của cuốn “Mùa xuân Ả Rập: Thay đổi và kháng cự ở Trung Đông” (The Arab Spring: Change and Resistance in the Middle East) do hai giáo sư Mark L. Haas và David W. Lesch chủ biên (Westview Press, 2013), Gelvin ghi nhận nổi dậy hoặc biểu tình đã nổ ra ở hầu hết các nước thành viên Liên đoàn Ả Rập, có thể chỉ trừ 5 trong tổng số 22 nước.

Phương Tây gọi đó là “Mùa xuân Ả Rập”. Mười lăm năm đã qua, đã đến lúc đặt lên bàn cân: mùa xuân ấy mang lại gì cho chính những người đã đổ ra quảng trường?

 

Ngay từ năm 2012, khi các cuộc nổi dậy mới diễn ra được 18 tháng, Gelvin đã chỉ ra ba điểm bất hợp lý trong tên gọi "Mùa xuân Ả Rập".

Thứ nhất là về thời điểm. Trong số các cuộc nổi dậy, chỉ có Syria bùng phát vào thời điểm gần mùa xuân, còn phần lớn diễn ra giữa mùa đông.

Thứ hai là về bản chất. Mùa xuân thường gắn với sự hồi sinh và niềm vui. Nhưng theo Gelvin, chỉ sau một năm rưỡi, các lực lượng phản động đã đẩy lùi lực lượng thúc đẩy thay đổi tại phần lớn các nước xảy ra nổi dậy. Libya và Yemen đứng trước nguy cơ tan rã hoặc rơi vào tình trạng vô chính phủ, còn Syria "tiếp tục lún xuống địa ngục".

Thứ ba, ít được chú ý hơn, là nguồn gốc của chính cụm từ "Mùa xuân Ả Rập". Thuật ngữ này từng được giới bình luận bảo thủ Mỹ sử dụng năm 2005, sau cuộc xâm lược Iraq năm 2003, gắn với "chương trình nghị sự tự do" của Tổng thống George W. Bush. Theo Gelvin, mùa xuân khi ấy là "một sự kiện không đáng để noi theo": Iraq chìm trong bạo lực giáo phái từ năm 2006, Liban trở lại bế tắc, còn lời hứa tổ chức bầu cử trong sạch của Tổng thống Mubarak năm 2005 được ông lặp lại gần như nguyên vẹn vào năm 2010.

Một cái tên mượn lại từ chiến dịch "dân chủ hoá" của nước ngoài, gắn cho làn sóng nổi dậy của người Ả Rập. Ngay ở tên gọi đã có dấu tay của người khác.

Các nhà nghiên cứu Việt Nam cũng đi tới nhận xét ấy. Trong cuốn "Chặt cành để cứu cây" (Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật, 2019), hai tác giả Công Minh, Nguyên Minh viết rằng người dân Ả Rập từng "coi phong trào đó như mùa xuân tốt đẹp nhưng sau mấy năm qua đi, hiện thực với họ quá phũ phàng, khiến người ta đã đúc kết những cuộc cách mạng này chuyển sang giai đoạn “mùa đông Ả Rập”, chỉ có chiến tranh, nghèo đói, di cư, bạo lực khắp nơi". Hai tác giả viết tiếp: "Nhiều người mong muốn mọi thứ trở lại giai đoạn “tiền mùa xuân” nhưng đã muộn".

 

Các cuộc nổi dậy khởi đầu với những khẩu hiệu gần như giống nhau. Ở Tunisia là "Bánh mì, nước và không có Ben Ali". Ở Ai Cập là "Bánh mì, tự do, công bằng xã hội". Khắp nơi vang lên câu "Nhân dân muốn chế độ sụp đổ". Nhưng điểm đến lại khác nhau rất xa.

Gelvin chia kết cục thành bốn cụm. Cụm thứ nhất là Tunisia và Ai Cập, nơi quân đội đứng về phía người biểu tình để gạt bỏ người đứng đầu nhưng giữ lại phần cốt lõi của chế độ. Cụm thứ hai là Yemen và Libya, nơi chính quyền vỡ làm đôi: sĩ quan, binh lính, bộ trưởng, nhà ngoại giao chia thành hai phe, các bộ tộc mà chế độ dựa vào để bù cho thể chế yếu kém cũng chia rẽ theo.

Cụm thứ ba là Algeria, Syria và Bahrain, nơi chính quyền giữ được sự gắn kết trước làn sóng nổi dậy. Cụm thứ tư là năm vương quốc Maroc, Jordan, Saudi Arabia, Kuwait, Oman, nơi theo Gelvin chữ "nổi dậy" là dùng sai, vì người dân đưa ra yêu sách cải cách chứ không đòi lật đổ.

Mười lăm năm sau, cả bốn cụm đều đã đi thêm những chặng đường không ai dự liệu ở quảng trường năm 2011. Ở Ai Cập, sau hai năm rưỡi chia rẽ và đổ máu, vòng quay đã trở lại gần điểm xuất phát.

 

Ở Tunisia, nơi từng được giới nghiên cứu phương Tây nêu làm điểm sáng, tình trạng bất ổn, tham nhũng, thất nghiệp kéo dài nhiều năm. Tháng 7/2021, Quốc hội nước này bị đình chỉ hoạt động.

Ở Syria, sau hơn 13 năm nội chiến, chính quyền Tổng thống Bashar al-Assad sụp đổ tháng 12/2024, để lại một đất nước bị chia cắt về lãnh thổ và tan nát về hạ tầng.

Ở Libya, 15 năm sau khi ông Muammar Gaddafi bị giết ngày 20/10/2011, đất nước vẫn chia đôi giữa hai trung tâm quyền lực. Yemen bị kéo vào cuộc chiến uỷ nhiệm giữa các thế lực trong vùng. Sudan, nơi biểu tình năm 2019 lật đổ Tổng thống Omar al-Bashir, rơi vào nội chiến từ tháng 4/2023.

 

Bốn ngả đường khác nhau. Nhưng chưa ngả nào dẫn tới thứ mà người biểu tình đòi hỏi: bánh mì, việc làm và phẩm giá.

Chủ tịch Hồ Chí Minh, trong tác phẩm "Đường cách mệnh", đã định nghĩa giản dị: "Cách mệnh là phá cái cũ đổi ra cái mới, phá cái xấu đổi ra cái tốt" (Hồ Chí Minh Toàn tập, tập 2, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, 2011, tr.284). Soi vào thước đo ấy, ở nhiều nước Ả Rập, cái cũ đã bị phá, nhưng cái mới và cái tốt thì mười lăm năm sau vẫn chưa thấy đâu.

Con số không biết nói dối. Loạt bài "Mùa xuân Arab, 10 năm nhìn lại" đăng trên Báo Quân đội nhân dân tháng 12/2020 đã dẫn báo cáo của các tổ chức quốc tế và Liên hợp quốc: tổng thiệt hại kinh tế của các nước Ả Rập vượt 600 tỷ USD, tổn thất cơ sở hạ tầng 461 tỷ USD, hơn 22 triệu người thất nghiệp, 15 triệu người phải di tản, 1,3 triệu người chết và bị thương.

Bảng dưới đây ghép thời điểm khởi phát với thiệt hại về người tại ba nước chịu hậu quả nặng nề, theo số liệu được Báo Quân đội nhân dân dẫn năm 2020. Riêng ở Syria, 14 triệu người ly tán gồm 8 triệu người trong nước và 6 triệu người tị nạn ở nước ngoài.

Đằng sau mỗi con số là một số phận. Ở Daraa, miền Nam Syria, tháng 3/2011, lực lượng an ninh bắt mười học sinh từ 15 tuổi trở xuống vì vẽ lên tường khẩu hiệu mượn từ Ai Cập. Cha mẹ các em xuống đường, lực lượng an ninh nổ súng, nhiều người chết.

Hôm sau, 20.000 người dân Daraa xuống phố. Gelvin viết rằng cuộc tắm máu Syria bắt đầu từ đó. Đến cuối năm 2012, theo cuốn "Vượt qua Mùa xuân Ả Rập: Khế ước cai trị đang biến đổi ở Trung Đông" (Beyond the Arab Spring: The Evolving Ruling Bargain in the Middle East), đã có hơn 60.000 người Syria thiệt mạng. Cuốn sách do giáo sư Mehran Kamrava, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu quốc tế và khu vực thuộc Trường Ngoại giao Đại học Georgetown tại Qatar, chủ biên, Nhà xuất bản Đại học Oxford ấn hành năm 2014.

 

Câu chuyện của Libya còn cay đắng hơn. Christopher L. Brennan, nhà phân tích chính trị độc lập ở New York, trong cuốn "Sự sụp đổ của Mùa xuân Ả Rập: Từ cách mạng tới huỷ diệt" (Fall of the Arab Spring: From Revolution to Destruction, Progressive Press, 2015), dẫn bảng chỉ số phát triển con người của Liên hợp quốc: trước năm 2011, Libya thuộc nhóm "cao", trên cả một số nước Đông Âu như Ukraine; nạn mù chữ gần như bị xoá bỏ. Sau sáu tháng nội chiến và chiến dịch không kích của NATO, nhà nước Libya tan rã.

Một quốc gia từng thuộc nhóm phát triển con người cao trở thành nơi Brennan gọi là "vùng đất không người", nơi không ai được an toàn, kể cả người đứng đầu nhà nước. Đó là cái giá của việc đánh mất một nhà nước.

 

Vì sao những cuộc xuống đường đòi bánh mì và phẩm giá lại kết thúc bằng nội chiến, chia cắt và làn sóng tị nạn? Ba nhóm câu trả lời hiện lên từ các công trình nghiên cứu quốc tế, cũng là ba trục của loạt bài này.

Nhóm câu trả lời thứ nhất nằm ở bên trong. Kamrava và các cộng sự chứng minh rằng "khế ước cai trị" giữa nhà nước và xã hội ở các nước Ả Rập đã bị xói mòn từ nhiều thập niên trước năm 2010. Thanh niên thất nghiệp, giá lương thực leo thang, tư bản thân hữu bành trướng, tham nhũng phơi bày trước mắt người dân.

Nhóm câu trả lời thứ hai nằm ở bên ngoài. Từ tiền tài trợ, các lớp huấn luyện tới những nghị quyết quốc tế mở đường cho máy bay ném bom, bàn tay các cường quốc đã can dự vào gần như mọi cuộc nổi dậy. Có nơi ngoại lực châm ngòi, có nơi ngoại lực quyết định kết cục.

Nhóm câu trả lời thứ ba nằm ở chính nhà nước. Ở đâu thể chế vững, quân đội gắn với dân tộc, đất nước còn đứng được. Ở đâu nhà nước rỗng ruột, quân đội phân rã, khoảng trống quyền lực lập tức bị dân quân, lãnh chúa, tổ chức cực đoan lấp đầy.

Ba nhóm nguyên nhân ấy không tách rời nhau. Michel Aflaq, nhà lý luận của phong trào dân tộc Ả Rập, từng viết rằng một cuộc cách mạng chân chính phải coi chủ nghĩa đế quốc và các tác động bên ngoài là hệ quả của sự yếu kém bên trong. Ngoại lực chỉ đánh được vào chỗ nội lực đã suy.

Hơn một thế kỷ rưỡi trước, C.Mác đã chỉ ra quy luật ấy trong tác phẩm "Ngày 18 tháng Sương mù của Lu-i Bô-na-pác-tơ": "Con người làm ra lịch sử của chính mình, nhưng không phải làm theo ý muốn tùy tiện của mình, trong những điều kiện tự mình chọn lấy, mà là trong những điều kiện trực tiếp có trước mắt, đã cho sẵn và do quá khứ để lại" (C.Mác và Ph.Ăngghen Toàn tập, tập 8, Nxb Chính trị quốc gia, 1993, tr.145). Người Ả Rập năm 2011 muốn viết lại lịch sử của mình. Nhưng họ bắt tay vào việc ấy trên nền những thể chế đã mục, những nền kinh tế lệ thuộc và một bàn cờ mà người khác đã bày sẵn.

 

Người Việt Nam đọc câu chuyện Ả Rập không phải với tâm thế của người đứng ngoài. Chúng ta hiểu hoà bình không phải món quà tự nhiên mà có.

Mười lăm năm qua, những toan tính "nhập khẩu" kịch bản Ả Rập vào Việt Nam đều thất bại. Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, họp từ ngày 19 tới 23/01/2026, ghi nhận: "Trong nhiệm kỳ qua, Việt Nam là điểm sáng về ổn định chính trị, an ninh, an toàn và ổn định xã hội."

Bản kết toán Ả Rập còn một dòng ít được nhắc: năng lượng và lương thực. Một nước nằm trên những mỏ dầu lớn vẫn có thể mất trắng. Một nước phải nhập khẩu lúa mì có thể chao đảo chỉ vì giá bánh mì. Một nước có tài nguyên mà không tự giữ được, một nước thiếu tự chủ về cái ăn, cái đốt, đều là những nước dễ tổn thương. Với Việt Nam, Nghị quyết 70-NQ/TW ngày 20/8/2025 của Bộ Chính trị khẳng định: "Bảo đảm vững chắc an ninh năng lượng quốc gia là nền tảng, là tiền đề quan trọng để phát triển đất nước, là bộ phận quan trọng của an ninh quốc gia". Ngành Công Thương, nơi gánh trách nhiệm điện, xăng dầu, than, khí cho cả nền kinh tế, vì thế đứng ở tuyến đầu của sự ổn định.

Ổn định ấy không tự nhiên mà có. Nó được giữ bằng đường lối đúng, bằng niềm tin của Nhân dân, bằng sự cảnh giác không ngơi nghỉ. Các kỳ tiếp theo của loạt bài sẽ lần lượt đi vào từng nhóm nguyên nhân của bi kịch Ả Rập, đặt cạnh thực tiễn Việt Nam, để trả lời câu hỏi lớn: muốn giữ hoà bình, độc lập trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, chúng ta phải làm gì, từ hôm nay.

 

Ở Sidi Bouzid, người ta đã đặt tên một quảng trường theo tên Bouazizi. Nhưng mười lăm năm sau ngọn lửa ấy, mùa xuân mà anh và hàng triệu người Ả Rập mong đợi vẫn chưa về. Mùa xuân không đến chỉ vì người ta gọi tên nó.

Còn nữa...