Vận hành thủy điện mùa khô 2026: Bài toán điều tiết nước và bảo đảm điện

Chiều ngày 24/3 tại Hà Nội, ông Nguyễn Đức Ninh - Tổng giám đốc Công ty TNHH MTV Vận hành hệ thống điện và Thị trường điện Quốc gia (NSMO) đã chủ trì cuộc họp với các đơn vị liên quan để thảo luận công tác phối hợp vận hành các nhà máy thủy điện trong mùa khô năm 2026.

Cuộc họp có sự tham dự đại diện lãnh đạo các đơn vị của Bộ Công Thương gồm: Cục Điện lực, Cục Kỹ thuật an toàn và Môi trường công nghiệp. Cùng dự còn có đại diện các Sở: Công Thương, Nông nghiệp và Môi trường đến từ các tỉnh Lâm Đồng và Đồng Nai; các tổng công ty phát điện, cùng một số nhà máy thủy điện khu vực phía Nam.

Điều tiết thủy điện trong bối cảnh thiếu nước, tăng phụ tải

Mùa khô năm 2026 được dự báo là một trong những giai đoạn vận hành khó khăn nhất của hệ thống điện quốc gia khi cùng lúc chịu tác động của nhiều yếu tố bất lợi như thủy văn suy giảm, phụ tải tăng cao và rủi ro nhiên liệu từ các nguồn nhiệt điện.

Phát biểu tại hội nghị, ông Nguyễn Đức Ninh - Tổng giám đốc Công ty TNHH MTV Vận hành hệ thống điện và Thị trường điện Quốc gia (NSMO) cho biết: Các cuộc họp điều hành cung ứng điện mùa khô đã được tổ chức trong nhiều năm qua, đặc biệt giai đoạn 2023 - 2025. Tuy nhiên, năm 2026 bối cảnh có nhiều thay đổi khi yêu cầu bảo đảm cung ứng điện được đặt ra cao hơn cùng với các căn cứ pháp lý mới. Trong đó, Thủ tướng Chính phủ ban hành Chỉ thị số 01/CT-TTg về bảo đảm cung ứng đủ điện trong cao điểm năm 2026 và giai đoạn 2027-2030; Bộ Công Thương cũng ban hành Chỉ thị số 04/CT-BCT nhằm triển khai các giải pháp bảo đảm cung cấp điện và thúc đẩy tiến độ các dự án nguồn, lưới điện trọng điểm.

Ông Nguyễn Đức Ninh cho biết, biến động địa chính trị, đặc biệt xung đột tại Trung Đông, đang làm đứt gãy chuỗi cung ứng nhiên liệu, đẩy giá khí và xăng dầu tăng mạnh. Giá nhiên liệu LNG có thời điểm tăng gấp hai đến gần ba lần, khiến chi phí phát điện của các nhà máy sử dụng LNG tăng cao. Đồng thời, nguồn than nhập khẩu cũng đối mặt nhiều khó khăn khi các nước xuất khẩu hạn chế bán ra trong bối cảnh thị trường năng lượng toàn cầu biến động. Những yếu tố này khiến việc bảo đảm cung ứng điện trong mùa khô trở nên thách thức hơn.

Trong bối cảnh đó, NSMO tổ chức họp trước với các nhà máy khu vực miền Nam do nắng nóng thường đến sớm và nguồn than khu vực này chịu nhiều áp lực. Thời gian tới, các cuộc họp tương tự sẽ tiếp tục được triển khai tại miền Trung và miền Bắc.

Theo ông Nguyễn Đức Ninh, các cuộc họp nhằm ba mục tiêu chính: Cập nhật tình hình cho các đơn vị phát điện và cơ quan quản lý; thảo luận giải pháp vận hành linh hoạt, đặc biệt trong điều tiết nguồn nước để vừa đáp ứng yêu cầu hạ du, vừa bảo đảm cung ứng điện; đồng thời tổng hợp khó khăn để báo cáo cho giai đoạn 2027-2030, phục vụ xây dựng cơ chế vận hành dài hạn.

Báo cáo tại cuộc họp, ông Nguyễn Thế Cường - Trưởng phòng Điều hành Thị trường điện, NSMO cho biết: Hệ thống điện quốc gia bước vào mùa khô năm 2026 với tổng công suất đặt khoảng 92.383 MW, song khả năng khả dụng thực tế vào thời điểm cao điểm tối chỉ khoảng 56.800 MW. Nguồn thủy điện với hơn 25.000 MW đang đối mặt nguy cơ suy giảm công suất do cột áp thấp và hạn chế điều tiết của các nhà máy nhỏ. Dự báo, từ tháng 7/2026, thời tiết có thể chuyển sang pha El Nino cường độ trung bình đến cao, khiến lưu lượng nước về hồ thấp hơn trung bình nhiều năm, trong khi nắng nóng diện rộng đạt đỉnh trong giai đoạn tháng 6-8.

Ngoài yếu tố thời tiết, công tác bảo đảm an ninh năng lượng còn chịu sức ép từ nguồn nhiên liệu và hạ tầng kỹ thuật. Biến động thị trường năng lượng thế giới làm gia tăng nguy cơ gián đoạn nguồn cung cho các nhà máy nhiệt điện, ảnh hưởng chuỗi cung ứng than, dầu và LNG. Đồng thời, một phần công suất nhiệt điện hiện hữu cũng có thể phải giảm phát hoặc tạm dừng để nâng cấp đáp ứng các quy chuẩn phát thải ngày càng chặt chẽ.

Trước những khó khăn này, công tác vận hành đang tập trung vào các giải pháp cấp bách nhằm thực hiện nghiêm Chỉ thị số 01/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ và các quy định tại Thông tư 45/2018/TT-BCT. Các đơn vị được yêu cầu chủ động điều tiết nước hợp lý, triệt để tiết kiệm nước trong các khung giờ phụ tải giảm thấp để đảm bảo công suất phát tối đa vào các tháng cao điểm nắng nóng. Đồng thời, các bên liên quan kiến nghị xem xét điều chỉnh giảm ít nhất 50% yêu cầu cấp nước hạ du vào các chu kỳ thấp điểm trưa của ngày nghỉ và lễ (như Giỗ Tổ, 30/4-1/5), cũng như hiệu chỉnh Quy trình vận hành liên hồ chứa nhằm hài hòa giữa mục tiêu sản xuất điện với nhu cầu sử dụng nước thực tế phía hạ du trong điều kiện vận hành mới của hệ thống và thị trường điện.

Thực tế vận hành cho thấy sự biến động rất lớn giữa các thời điểm trong ngày. Buổi trưa, khi năng lượng tái tạo đạt khoảng 11.000 MW, hệ thống phải giảm công suất các nguồn truyền thống. Nhưng đến 18h, phụ tải tăng vọt lên gần 48.200 MW, trong khi năng lượng tái tạo giảm mạnh, buộc các nguồn điều độ, trong đó có thủy điện, phải tăng công suất thêm tới 15.000 MW so với thời điểm thấp điểm. Bài toán đặt ra là làm sao vừa tích nước, vừa phát điện hiệu quả trong những thời điểm then chốt.

Yêu cầu phối hợp liên hồ, liên vùng

Trong bối cảnh thủy văn chuyển sang pha El Nino từ giữa năm 2026, lưu lượng nước về các hồ được dự báo thiếu hụt nghiêm trọng so với trung bình nhiều năm. Điều này khiến việc vận hành các nhà máy thủy điện không còn là bài toán đơn lẻ mà trở thành yêu cầu phối hợp liên hồ, liên vùng.

“Một trong những nguyên tắc quan trọng là phải đảm bảo hài hòa giữa ba mục tiêu: phát điện, cấp nước hạ du và duy trì dự phòng hệ thống”, ông Cường nhấn mạnh.

Theo quy định, vận hành thủy điện phải tuân thủ nghiêm các quy trình liên hồ chứa, đặc biệt là trên lưu vực sông Đồng Nai, đồng thời đáp ứng yêu cầu cấp nước cho sinh hoạt, nông nghiệp và môi trường. Tuy nhiên, trong mùa khô, yêu cầu này tạo ra áp lực lớn khi nguồn nước không dồi dào và tiềm ẩn nguy cơ thiếu hụt cục bộ .

Do đó, việc phối hợp giữa các nhà máy thủy điện không chỉ dừng ở chia sẻ nguồn nước mà còn phải gắn chặt với điều độ hệ thống điện và thị trường điện.

Tại hội nghị, ông Trịnh Văn Thuận - Phó Cục trưởng Cục Kỹ thuật an toàn và Môi trường công nghiệp (Bộ Công Thương) cho biết, các chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ và Bộ Công Thương về bảo đảm điện mùa khô tạo cơ sở để các đơn vị tăng cường phối hợp, trao đổi thông tin và điều chỉnh vận hành phù hợp. Ông đề nghị các đơn vị tiếp tục kiến nghị hoàn thiện quy trình vận hành liên hồ chứa, đặc biệt về thời gian xả nước tối thiểu trong ngày nghỉ, lễ nhằm bảo đảm nguồn điện cho hệ thống, đồng thời NSMO tổng hợp báo cáo Bộ Công Thương để xem xét, phối hợp với Bộ Nông nghiệp và Môi trường.

Ông Lê Thế Phong - Phó trưởng Ban Kỹ thuật và An toàn Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), nhận định việc vừa bảo đảm tối ưu phát điện vừa duy trì cấp nước hạ du là bài toán phức tạp trong mùa khô năm nay. EVN kiến nghị nâng cao chất lượng dự báo, đồng thời đề nghị vận hành hồ chứa linh hoạt hơn để hài hòa giữa yêu cầu cung ứng điện và quy định hạ mực nước trước mùa lũ.

Đại diện các doanh nghiệp thủy điện cũng cho biết sẽ phối hợp chặt chẽ với các cơ quan quản lý và địa phương để vận hành linh hoạt, sử dụng hiệu quả nguồn nước, bảo đảm phát điện và cấp nước hạ du. Các đơn vị đề xuất cập nhật thường xuyên dự báo khí tượng, điều hành linh hoạt quy trình liên hồ chứa, tính toán phù hợp mực nước và nhu cầu tưới tiêu thực tế nhằm vừa bảo đảm sản xuất nông nghiệp, vừa đáp ứng yêu cầu cung ứng điện trong mùa khô năm 2026.

Có thể thấy, trong mùa khô 2026, thủy điện tiếp tục giữ vai trò “trụ đỡ” của hệ thống điện, đặc biệt trong các thời điểm cao điểm. Tuy nhiên, vai trò này chỉ có thể phát huy hiệu quả khi có sự phối hợp chặt chẽ giữa các nhà máy, ngành điện và các địa phương, cũng như mục tiêu phát điện và sử dụng nước.