Từ chiếc đĩa mềm đến thời đại dữ liệu

Mới công tác tại Báo một năm, nhưng mối duyên của tôi với ngôi nhà này bắt đầu từ khoảng 20 năm trước. Giữa những năm 2000, tôi cộng tác với Báo Kinh tế Việt Nam (VEN), khi đó đặt trụ sở trên phố Nguyễn Trường Tộ, Hà Nội.

Internet chưa phổ biến, mỗi lần gửi bài tôi thường mang đến tận tòa soạn. Bài được lưu trong những chiếc đĩa mềm; có lần đến nơi mới phát hiện đĩa lỗi, máy không đọc được. Sau này có USB, việc gửi bài thuận tiện hơn. Những bài cộng tác khi ấy chủ yếu về cơ chế, chính sách thuế, tài chính, đầu tư, đổi đất lấy hạ tầng... Có bài được dành hai trang báo, bài dài phải "xem tiếp" ở trang khác.

Sau này, Báo Kinh tế Việt Nam về chung ngôi nhà Báo Công Thương. Hai thập niên trôi qua, từ chiếc đĩa mềm đến trí tuệ nhân tạo, công nghệ làm báo đã thay đổi khó hình dung. Một câu hỏi ngày càng rõ hơn: Người làm báo tạo ra giá trị gì khi thông tin đã có mặt ở khắp nơi?

Khi tốc độ không còn là lợi thế

Suốt một thời gian dài, sức mạnh của báo chí nằm ở khả năng “có mặt đầu tiên”. Nhưng mạng xã hội đã lấy đi phần lớn lợi thế ấy. Một sự cố tại nhà máy, một quyết định vừa ký, một biến động giá... có thể xuất hiện trên mạng trước khi phóng viên kịp liên hệ, xác minh và viết bài. Trong dòng chảy ấy, tin đúng và tin sai, phân tích nghiêm túc và suy diễn cảm tính nhiều khi có vẻ ngoài giống nhau.

Sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI) tiếp tục tạo sức ép mới. Al có thể tóm tắt văn bản, viết bản tin, làm video, trả lời trực tiếp câu hỏi của người dùng. Nội dung được sản xuất hàng loạt với chi phí thấp, trong khi một bài báo tử tế vẫn cần phóng viên đã thực địa, phỏng vấn, đối chiếu nguồn và kiểm chứng.

Bởi vậy, nhanh hơn chưa chắc tạo thêm giá trị; nhiều hơn cũng không đồng nghĩa tốt hơn.

Nói theo ngôn ngữ ngành Công Thương, sản xuất nội dung không thể mãi là "gia công” thông tin mà phải chuyển sang "chế biến sâu". Nguyên liệu đầu vào là thông tin, dữ liệu thô; sản phẩm báo chí phải tạo ra giá trị gia tăng bằng kiểm chứng, phân tích, phát hiện vấn đề và lý giải những gì diễn ra phía sau con số.

Đây cũng là lợi thế của Báo Công Thương. Ít lĩnh vực nào có nguồn dữ liệu phong phú như ngành Công Thương: chỉ số sản xuất công nghiệp; kim ngạch xuất nhập khẩu từng mặt hàng, thị trường; sản lượng điện; dự án năng lượng; hệ thống bán lẻ, phân phối; giá xăng dầu qua từng kỳ điều hành... Nếu được tổ chức và phân tích đúng cách, những con số tưởng như khô khan ấy chính là chất liệu tạo nên những tác phẩm báo chí có chiều sâu và hữu ích.

 Dữ liệu "nuôi" báo chí, báo chí làm giàu dữ liệu

Tháng 9, cùng hòa chung niềm vui 81 năm Độc lập và hướng tới kỷ niệm 81 năm Ngày truyền thống Báo Công Thương (2/10/1945 - 2/10/2026), Báo ra mắt chuyên mục Dữ liệu Công Thương. Đây là bước đi cụ thể trong đối mới phương thức sản xuất nội dung, ứng dụng công nghệ và thực hiện tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/ TW của Bộ Chính trị.

Chuyên mục mở đầu bằng loạt bài “Công Thương Việt Nam ngày đầu lập quốc", tái hiện lịch sử ngành qua những dữ liệu, tư liệu quý, đồng thời mở đầu cho việc tổ chức, khai thác dữ liệu như một nguồn tài nguyên của báo chí.

Giữa báo chí ngành và dữ liệu có mối quan hệ hai chiều. Dữ liệu chính xác, có hệ thống giúp phóng viên phát hiện xu hướng, đối chiếu và nhận diện những chuyến động phía sau các con số. Ngược lại, báo chí làm cho dữ liệu trở nên có giá trị khi đặt chúng trong bối cảnh, phân  tích và giải thích để bạn đọc dễ hiểu. Báo chí còn tạo ra những “dữ liệu mềm” từ thực tiễn như vướng mắc của doanh nghiệp, diễn biến thị trường hay điểm nghẽn chính sách. Khi được kiểm chứng, những thông tin này không chỉ làm sâu sắc tác phẩm báo chí mà còn cung cấp chất liệu thực tiễn cho quá trình hoàn thiện chính sách. Vòng tuần hoàn ấy làm cho dữ liệu và báo chí cùng có giá trị hơn.

Phần việc không ai làm thay

Làm báo bằng dữ liệu không đơn giản là đưa nhiều con số vào bài, mà quan trọng là hiểu bản chất phía sau. Mức tăng 30% trên nền thấp chưa chắc là “kỳ tích”; người viết phải đối chiếu giá trị tuyệt đối, chuỗi thời gian và bối cảnh thị trường. Một con số không rõ nguồn gốc có thể làm mất giá trị cả lập luận.

Vì vậy, phóng viên phải truy đến nguồn công bố có thẩm quyền, biết đặt câu hỏi và lựa chọn cách thể hiện phù hợp. Đôi khi, một biểu đồ hay infographic khoa học có thể giúp bạn đọc nhận diện xu hướng rõ hơn nhiều đoạn văn.

Quan trọng hơn là đạo đức sử dụng dữ liệu. Số liệu phải được đặt đúng bối cảnh, phản ánh công bằng, cân bằng; bởi một con số đúng nhưng sử dụng sai hoàn cảnh vẫn có thể dẫn đến nhận thức sai.

Al có thể giúp bóc băng phỏng vấn, xử lý hàng nghìn dòng dữ liệu, nhưng cũng có thể tạo ra những con số không tồn tại. Công nghệ có thể làm phần việc nhanh; còn kiểm chứng, bảo đảm tính chính xác và chịu trách nhiệm về thông tin vẫn là phần việc của người làm báo.

Hai mươi năm trước, tôi mang bài đến phố Nguyễn Trường Tộ trong chiếc đĩa mềm, thấp thỏm không biết máy tính tòa soạn có đọc được file hay không. Hôm nay, thứ tôi mang theo khi viết bài là những tập dữ liệu, bảng số liệu và những công cụ công nghệ hoàn toàn khác.

Sự cẩn trọng vẫn còn đó, chỉ thay đổi hình thức: từ nỗi lo chiếc đĩa lỗi thành câu hỏi liệu con số này đã được kiểm chứng hay chưa.

Sau một năm công tác tại Báo Công Thương, tôi biết mình vẫn còn nhiều điều phải học. Nhưng trong một nghề luôn biến đổi, bỡ ngỡ không đáng ngại bằng việc ngừng đặt câu hỏi.

Ở tuổi 81, Báo Công Thương đang tiếp tục hành trình đổi mới. Công nghệ có thể thay đổi cách chúng ta tìm kiếm, xử lý và truyền tải thông tin, nhưng có một giá trị không thay đổi: chỗ đứng của người làm báo không nằm ở việc viết nhanh hơn máy, mà ở khả năng tìm ra điều có ý nghĩa giữa biển thông tin và dám chịu trách nhiệm về từng thông tin, từng con số đưa tới bạn đọc. Đó là phần việc không ai có thể làm thay, và cũng là giá trị bền vững của nghề báo trong thời đại dữ liệu.