Nhạy bén bắt nhịp xu thế
Làn sóng thương mại điện tử đang từng bước định hình lại thói quen mua sắm của người tiêu dùng. Dẫu vậy, từ khu vực đô thị sầm uất đến vùng nông thôn hay miền núi xa xôi, chợ truyền thống vẫn giữ một vị thế không thể thay thế trong đời sống kinh tế và văn hóa giao thương của người dân. Trước áp lực cạnh tranh ngày càng gay gắt, bài toán đặt ra cho việc phát triển mạng lưới chợ hiện nay không chỉ dừng lại ở câu chuyện đầu tư xây dựng hay nâng cấp hạ tầng vật chất, mà còn ở sự đổi mới phương thức quản lý và tư duy kinh doanh nhằm bắt nhịp kịp thời với xu thế chuyển đổi số.

Chị Nguyễn Thị Xuân, tiểu thương bán quần áo gắn bó lâu năm tại chợ Tây Thành, phường Hạc Thành (Thanh Hóa) ứng dụng thanh toán bằng mã QR
Ghi nhận thực tế tại chợ Tây Thành, (phường Hạc Thành, tỉnh Thanh Hóa), không khí giao thương diễn ra nhộn nhịp với đa dạng các ngành hàng, từ quần áo, nhu yếu phẩm đến thực phẩm tươi sống, hải sản. Điểm sáng dễ nhận thấy nhất ở khu chợ này là sự chuyển dịch mạnh mẽ trong phương thức giao dịch. Song song với tiền mặt truyền thống, phần lớn tiểu thương đã chủ động trang bị mã QR ngay tại quầy hàng. Chỉ với một thao tác quét mã đơn giản trên điện thoại thông minh, người mua có thể hoàn tất việc thanh toán trong tích tắc. Tuy là một thay đổi nhỏ về thói quen, nhưng bước tiến này cho thấy sự nhạy bén của các hộ kinh doanh trong việc thích nghi với xu hướng tiêu dùng không tiền mặt.
Chia sẻ về sự tiện lợi này, chị Nguyễn Thị Xuân, tiểu thương bán quần áo gắn bó lâu năm tại chợ Tây Thành cho biết, hiện nay, có khoảng 80% lượng khách đến mua hàng lựa chọn hình thức chuyển khoản. Theo chị Xuân, phương thức này không chỉ giúp quá trình bán hàng diễn ra nhanh gọn mà còn mang lại sự minh bạch rõ ràng về dòng tiền khi tài khoản của hộ kinh doanh được kết nối đồng bộ với cơ quan thuế.
Cùng chung nhận định về hiệu quả của thanh toán số, chị Nguyễn Thị Thư, tiểu thương kinh doanh thủy sản tại chợ Cầu Đống (phường Đông Quang) cũng bày tỏ sự phấn khởi. Chị Thư nhớ lại, trước đây, mọi giao dịch tại sạp hàng của chị chủ yếu dùng tiền mặt, nhưng đến nay, tỷ lệ khách chuyển khoản đã chiếm tới khoảng 80%. Việc thanh toán qua ngân hàng giải quyết triệt để những bất tiện thường gặp cho cả đôi bên. Người mua lỡ quên mang ví vẫn có thể dễ dàng mua sắm, còn người bán không còn phải bận tâm chuẩn bị tiền lẻ để trả lại cho khách mỗi buổi chợ.
Không chỉ sôi động ở khu vực đô thị, làn sóng thanh toán số còn lan tỏa mạnh mẽ đến các địa bàn vùng cao. Tại xã Pù Luông, ông Hà Văn Tinh, cán bộ Phòng Kinh tế hạ tầng xã thông tin, trên toàn địa bàn hiện có duy nhất một chợ truyền thống là chợ phố Đoàn, nhưng 100% tiểu thương tại đây đều đã thiết lập mã QR ở từng sạp hàng. Qua khảo sát thực tế của địa phương, tỷ lệ người dân đi chợ sử dụng hình thức quét mã QR để thanh toán đạt khoảng 70%. Số ít còn lại duy trì thói quen dùng tiền mặt phần lớn là những người cao tuổi chưa có điều kiện tiếp cận hoặc chưa thành thạo các thao tác trên thiết bị công nghệ.
Bên cạnh việc số hóa khâu thanh toán, nhiều tiểu thương nhạy bén đã chủ động mở rộng không gian bán hàng lên môi trường mạng thông qua hình thức phát trực tiếp (livestream) trên các nền tảng mạng xã hội, từ đó tạo ra nguồn doanh thu tăng trưởng đáng kể. Chị Dương Thị Hương Tại chợ Tây Thành, là một trong những gương mặt tiêu biểu cho tư duy kinh doanh hiện đại này.
Chị Hương tổ chức các buổi livestream và tận dụng các trang mạng xã hội để đăng tải, quảng bá hình ảnh sản phẩm mình đang bày bán. Chị chia sẻ rằng: “Có những thời điểm đơn hàng không chốt trực tiếp ngay trong phiên phát sóng, nhưng chính sự hiện diện thường xuyên trên không gian mạng đã giúp cửa hàng của chị được đông đảo khách hàng biết đến hơn, kéo theo lượng người tìm đến mua sắm trực tiếp tăng lên rõ rệt”.
Tại khu vực miền núi, câu chuyện đưa hàng hóa lên không gian số cũng bắt đầu nhen nhóm những tín hiệu tích cực. Ông Hà Văn Tinh cho biết thêm: “Tại chợ phố Đoàn (xã Pù Luông), một bộ phận tiểu thương trẻ tuổi đã mạnh dạn tự quay và phát trực tiếp giới thiệu sản phẩm trên nền tảng TikTok, đồng thời tích cực đăng tải hình ảnh quảng bá trên Facebook và Zalo. Cách làm năng động này đã giúp các hộ kinh doanh phá bỏ giới hạn về mặt địa lý, mở rộng tệp khách hàng ra ngoài phạm vi địa phương”.
Tháo gỡ rào cản công nghệ để không bị bỏ lại phía sau
Dẫu vậy, bức tranh chuyển đổi số tại các chợ truyền thống vẫn tồn tại những khoảng trống nhất định khi số lượng tiểu thương khai thác mạng xã hội để kinh doanh còn khá khiêm tốn. Rào cản lớn nhất xuất phát từ yếu tố tuổi tác cũng như tâm lý e ngại, chưa sẵn sàng thay đổi nếp nghĩ cũ của một bộ phận không nhỏ người bán hàng.

Chợ Phố Đoàn xã Pù Luông, tỉnh Thanh Hóa
Quay trở lại câu chuyện của chị Nguyễn Thị Thư tại chợ Cầu Đống, dù rất thành thạo việc nhận tiền chuyển khoản nhưng chị vẫn đứng ngoài cuộc chơi bán hàng trực tuyến. Tiểu thương kinh doanh thủy sản tươi sống này bộc bạch, các con trong gia đình nhiều lần khuyên chị nên tận dụng mạng xã hội để quảng bá và gia tăng lượng khách. Tuy nhiên, do bản thân không am hiểu sâu về công nghệ nên chị đành chấp nhận duy trì lối bán hàng truyền thống, phụ thuộc hoàn toàn vào lượng khách quen tự tìm đến chợ.
Cũng như chị Thư, chị Nguyễn Thị Xuân ở chợ Tây Thành cũng thẳng thắn thừa nhận sự lúng túng của mình trước các nền tảng số. Chị Xuân tâm sự, bản thân rất ngại xuất hiện trên mạng xã hội vì không biết phải nói gì trước ống kính hay bắt đầu xây dựng nội dung từ đâu. Với chị, việc tự mày mò để phát triển một kênh bán hàng trên TikTok là điều quá sức, nên đành bám trụ với phương thức buôn bán cũ. Thế nhưng, chị cũng nhìn nhận rõ thực tế rằng lượng khách đến chợ trực tiếp thời gian gần đây đang sụt giảm đáng kể, vì vậy chị rất mong muốn được tham gia các lớp tập huấn, hướng dẫn cụ thể để có thể tự tin đưa hàng hóa lên mạng xã hội.

Chị Dương Thị Hương, tiểu thương tại chợ Tây Thành, phường Hạc Thành
Theo số liệu thống kê từ Sở Công Thương, toàn tỉnh hiện duy trì hoạt động của 393 chợ truyền thống, bao gồm 12 chợ hạng I, 42 chợ hạng II và 339 chợ hạng III. Xét về phân bố địa lý, mạng lưới này trải rộng với 295 chợ nằm ở khu vực đồng bằng, ven biển và 98 chợ thuộc vùng miền núi. Với quy mô hàng chục nghìn tiểu thương đang mưu sinh tại hệ thống chợ này, việc thay đổi tư duy kinh doanh để thích ứng với hành vi tiêu dùng mới là yêu cầu mang tính "sống còn". Thực tế thị trường đã chứng minh, trong khi những tiểu thương nhanh nhạy nắm bắt công nghệ đang gặt hái được quả ngọt từ việc mở rộng kênh bán hàng, thì sự chần chừ, ngại đổi mới của một bộ phận người kinh doanh khác chắc chắn sẽ dẫn đến hệ quả tất yếu là thị phần bị thu hẹp và doanh thu ngày càng sụt giảm.
Chuyển đổi số tại chợ truyền thống không chỉ là câu chuyện trang bị công nghệ mà là cuộc cách mạng thay đổi tư duy người bán hàng. Khi tiểu thương chủ động thích ứng cùng sự đồng hành, tập huấn kịp thời từ cơ quan chức năng, những khu chợ xưa sẽ tiếp tục giữ vững sức sống bền bỉ trong nhịp sống hiện đại.
Theo thống kê của Sở Công Thương, toàn tỉnh Thanh Hóa hiện có 393 chợ truyền thống đang hoạt động (gồm 12 chợ hạng I, 42 chợ hạng II và 339 chợ hạng III), phân bố tại vùng đồng bằng, ven biển (295 chợ) và miền núi (98 chợ). Trước sự cạnh tranh gay gắt từ thương mại hiện đại, việc ứng dụng thanh toán số và bán hàng đa kênh đang trở thành giải pháp sống còn giúp tiểu thương thích nghi với thị trường.