Tạo nền tảng pháp lý cho hệ sinh thái xuất bản số hiện đại, có trách nhiệm

Phải tuân thủ pháp luật về quyền tác giả

Ngày 9/8, tiếp tục nội dung chương trình Kỳ họp không thường lệ lần thứ Nhất, Quốc hội thảo luận ở hội trường về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản.

Phát biểu tại phiên họp, đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Sửu - đoàn Thành phố Huế ghi nhận nhiều nội dung đã được tiếp thu về chuyển đổi số, dữ liệu, AI và chính sách phát triển xuất bản.

Đại biểu kỳ vọng, nếu đã sửa Luật để đáp ứng một giai đoạn phát triển mới thì không nên chỉ sửa những gì đang vướng hôm nay mà cần thiết kế được những nguyên tắc đủ bền vững cho những thay đổi của 10 năm, 15 năm tới.

Góp ý thêm, đại biểu cho rằng, dự thảo đã bổ sung tại Điều 27 về yêu cầu xuất bản phẩm có nội dung được tạo lập toàn bộ hoặc một phần bằng AI phải được thông báo và dán nhãn. Đây là bước tiến đáng ghi nhận.

Tuy nhiên, dán nhãn mới giải quyết minh bạch, chưa làm rõ trách nhiệm pháp lý. Vì vậy, đại biểu đề nghị dự thảo Luật khẳng định rõ: Sử dụng AI không làm thay đổi trách nhiệm của tổ chức, cá nhân quyết định xuất bản và phát hành. Việc sử dụng xuất bản phẩm, dữ liệu huấn luyện AI phải tuân thủ pháp luật về quyền tác giả, quyền liên quan. Chi tiết kỹ thuật nên giao cho Chính phủ quy định.

Về lưu chiểu điện tử, đại biểu Nguyễn Thị Sửu nhận xét, dự thảo đã ghi nhận truy xuất nguồn gốc và yêu cầu lưu trữ, quản lý truy xuất xuất bản phẩm điện tử nhập khẩu. Nhưng nếu chỉ lưu tệp mà không quản lý định danh và phiên bản thì chưa quản lý được vòng đời xuất bản phẩm.

"Tôi đề nghị nguyên tắc: "Một xuất bản phẩm điện tử - Một mã định danh - Một lịch sử phiên bản". Khi sửa đổi sau phát hành phải cập nhật phiên bản và lưu chiểu phần nội dung sửa đổi, có khả năng liên thông với dữ liệu nhập khẩu và phát hành", đại biểu nhấn mạnh. 

Về nhà xuất bản, dự thảo đã mở rộng chủ thể được thành lập nhà xuất bản. Tuy nhiên, đại biểu đề nghị quản lý bằng năng lực, không chỉ bằng loại hình cơ quan chủ quản. Điều kiện thành lập và hoạt động cần phản ánh năng lực tài chính, nhân lực chuyên môn, năng lực biên tập, hạ tầng công nghệ và khả năng thực hiện trách nhiệm pháp lý. Bộ lọc chất lượng phải là năng lực và trách nhiệm.

Bà Nguyễn Thị Sửu nhấn mạnh, điểm cốt lõi của lần sửa đổi này là chuyển từ quản lý từng cuốn sách sang quản trị toàn bộ vòng đời của nội dung xuất bản. Trong thời đại AI, pháp luật phải trả lời ba câu hỏi: Nội dung được tạo lập, thay đổi thế nào? Ai chịu trách nhiệm? Khi có vấn đề, Nhà nước có thể truy xuất, xử lý ra sao?

"Nếu làm được điều đó thì luật sẽ không chỉ giải quyết vướng mắc hôm nay mà còn tạo khung pháp lý bền vững cho một nền xuất bản số", bà Nguyễn Thị Sửu nói. 

Hoàn thiện cơ chế trách nhiệm của nền tảng số

Đại biểu Nguyễn Vũ Trung - đoàn TP. Hồ Chí Minh đánh giá cao cơ quan soạn thảo chỉ trong thời gian rất ngắn đã tiếp thu nhiều ý kiến của đại biểu tại phiên thảo luận tổ, nhất là các nội dung về chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo, trách nhiệm của nhà xuất bản, xuất bản điện tử, nền tảng xuyên biên giới để tiếp tục hoàn thiện dự thảo luật. 

Đóng góp ý kiến, đại biểu Nguyễn Vũ Trung nêu, cần xác định thật rõ biên giới của Luật Xuất bản trên không gian mạng. Tại Điều 4 giải thích từ ngữ, dự thảo hiện quy định: Nội dung có tính chất xuất bản trên không gian mạng là tác phẩm, tài liệu được tạo lập dưới hình thức tương tự xuất bản phẩm và phổ biến đến công chúng. 

Ông Nguyễn Vũ Trung cho biết, khái niệm "tương tự xuất bản phẩm" vẫn chưa đủ để xác định. Một báo cáo khoa học dạng PDF, một luận văn trong kho dữ liệu mở, một cẩm nang doanh nghiệp, một podcast, newsletter hoặc một tài liệu trên website có thể đều mang hình thức tương tự xuất bản phẩm. Nếu không làm rõ thì ranh giới giữa xuất bản báo chí, mạng xã hội, cơ sở dữ liệu, học liệu, thông tin thông thường trên Internet sẽ rất khó xác định.

Theo đó, đại biểu đề nghị luật thiết kế rõ ba tầng: Xuất bản phẩm; sản phẩm thông tin thực sự có tính chất xuất bản và thông tin thông thường trên Internet.

Đồng thời loại trừ rõ: Bài đăng mạng xã hội, blog cá nhân, trao đổi cá nhân, dữ liệu nghiên cứu mở, thông tin nội bộ trừ khi được tổ chức thành hoạt động xuất bản. "Nếu không xác định được biên giới của Luật Xuất bản trên không gian mạng thì cơ quan quản lý khó thực thi, còn người dân và doanh nghiệp cũng không biết từ lúc nào một file PDF, một podcast hay một học liệu lại trở thành đối tượng của pháp luật xuất bản" - đại biểu lưu ý.

Đại biểu Nguyễn Vũ Trung cũng đề nghị, cần hoàn thiện cơ chế trách nhiệm của nền tảng số, đặc biệt là nền tảng xuyên biên giới. Đại biểu hoan nghênh dự thảo đã bổ sung nghĩa vụ về đại diện pháp lý, dữ liệu, xác định chủ thể phát hành, gỡ bỏ nội dung vi phạm đối với tổ chức nước ngoài cung cấp dịch vụ vào Việt Nam. Song đề nghị luật quy định thêm nguyên tắc về trình tự gỡ bỏ: Phải có căn cứ, có chủ thể yêu cầu, có thời hạn, có thông báo cho người đăng tải, có quyền giải trình hoặc khiếu nại và có cơ chế khôi phục nội dung khi yêu cầu gỡ bỏ không có căn cứ.

"Luật Xuất bản năm 2026 không nên quản lý Internet như một nhà in khổng lồ mà phải quản trị một hệ sinh thái nội dung số, trong đó trách nhiệm đi theo quyền kiểm soát và mức độ rủi ro" - đại biểu nói, đồng thời mong muốn, Luật Xuất bản lần này sẽ không chỉ là sửa Luật năm 2012 mà thực sự tạo được một nền tảng pháp lý cho hệ sinh thái xuất bản số hiện đại, có trách nhiệm và có khả năng thích ứng với công nghệ trong nhiều năm tới. 

Cần xác định rõ nội hàm khái niệm “xuất bản”

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga - đoàn Hải Phòng nêu, cần xác định lại thật chính xác nội hàm khái niệm “xuất bản”, không nên coi nộp lưu chiểu là một bộ phận cấu thành của quá trình xuất bản.

Theo đại biểu, tại khoản 1 Điều 4 của dự thảo sau tiếp thu, “xuất bản” được xác định là quá trình tạo thành bản mẫu để in hoặc tạo lập xuất bản phẩm điện tử “và thực hiện nghĩa vụ nộp lưu chiểu”.

Cho rằng điểm này cần rà soát lại, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga phân tích, về bản chất, khai thác bản thảo, biên tập, thiết kế, chế bản và quyết định xuất bản là những công đoạn tạo ra xuất bản phẩm. Còn lưu chiểu là nghĩa vụ quản lý phát sinh đối với xuất bản phẩm sau khi đã được hình thành, nhằm phục vụ công tác quản lý nhà nước.

Điều 28 của dự thảo cũng đã thiết kế lưu chiểu thành một chế định độc lập và định nghĩa rất rõ việc nộp lưu chiểu là chuyển xuất bản phẩm hoặc tệp điện tử đến cơ quan quản lý nhà nước.

Đáng lưu ý, trong Báo cáo tiếp thu, giải trình, cơ quan soạn thảo cũng đã xác định rằng khái niệm “xuất bản” nên chỉ thể hiện những dấu hiệu bản chất, còn lưu chiểu là quy trình phát sinh sau và cần quy định tại điều khoản riêng. Nhưng dự thảo ngày 8/8 hiện vẫn giữ lưu chiểu trong định nghĩa “xuất bản”. "Điều này không chỉ là vấn đề kỹ thuật câu chữ. Nếu coi lưu chiểu là một phần của chính quá trình xuất bản thì sẽ phát sinh câu hỏi: Xuất bản phẩm đã được tạo thành và có quyết định xuất bản nhưng chưa nộp lưu chiểu thì về pháp lý đã được “xuất bản” hay chưa? Từ đó, có thể ảnh hưởng đến việc xác định thời điểm phát sinh quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm pháp lý", đại biểu nói. 

Do đó, bà Nga đề nghị bỏ cụm từ liên quan đến nộp lưu chiểu khỏi khái niệm “xuất bản” tại Điều 4 và để toàn bộ chế định lưu chiểu tại Điều 28, không nên nhập hai giai đoạn pháp lý khác nhau vào một khái niệm.

Bên cạnh đó, đề nghị rà soát Điều 21 về quyền tác giả trong lĩnh vực xuất bản để bảo đảm thống nhất với các trường hợp ngoại lệ, giới hạn quyền tác giả theo pháp luật sở hữu trí tuệ. Theo đó, đề nghị chỉnh Điều 21 theo hướng sau: Việc xuất bản, tái bản phải có sự chấp thuận của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả, trừ trường hợp pháp luật về sở hữu trí tuệ có quy định khác. 

Các đại biểu nhận định, dự thảo Luật đã thể chế hóa được chủ trương tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản, đồng thời chú trọng ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số trong hoạt động xuất bản. Nhiều vấn đề liên quan tới đổi mới quản lý, phát triển xuất bản trong môi trường số; ứng dụng khoa học công nghệ và trí tuệ nhân tạo trong hoạt động xuất bản; quản lý xuất bản trên không gian mạng và trách nhiệm của các chủ thể liên quan; phát triển xuất bản số đi đôi với bảo vệ quyền tác giả, quyền sở hữu trí tuệ đã được các đại biểu quan tâm cho ý kiến.