Phổ biến pháp luật phải tạo dựng văn hóa thượng tôn pháp luật

Thể chế hóa chủ trương của Đảng, xây dựng Nhà nước pháp quyền

Chiều 14/7, tiếp tục chương trình Phiên họp thứ 4, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã cho ý kiến về dự án Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật (sửa đổi).

Dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã dành thời gian thảo luận sâu về những thay đổi căn bản trong công tác phổ biến, giáo dục pháp luật (PBGDPL).

Trình bày Tờ trình tóm tắt, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng khẳng định việc ban hành Luật PBGDPL (sửa đổi) là yêu cầu cấp thiết nhằm thể chế hóa các chủ trương, đường lối của Đảng về đổi mới, nâng cao chất lượng công tác này trong tình hình mới.

Mục tiêu cốt lõi của dự án luật không chỉ dừng lại ở việc khắc phục các hạn chế, vướng mắc của Luật hiện hành mà còn hướng tới việc bảo đảm quyền tiếp cận thông tin pháp luật của mọi công dân. Đây là nền tảng quan trọng để xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật, góp phần hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Bộ trưởng Bộ Tư pháp cho biết, Dự thảo Luật được cấu trúc gồm 5 chương với 42 điều, trong đó tập trung sửa đổi, hoàn thiện nội dung của 40 điều và bổ sung nhiều quy định mới mang tính thực tiễn cao.

Một trong những điểm mới nổi bật nhất của dự thảo Luật lần này là việc đưa nội dung truyền thông chính sách vào quy trình PBGDPL. Theo Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng, việc bổ sung các quy định về mục đích, nội dung, hình thức và trách nhiệm truyền thông chính sách sẽ giúp người dân, doanh nghiệp tiếp cận thông tin ngay từ giai đoạn soạn thảo, tạo sự đồng thuận xã hội cao hơn.

Đặc biệt, dự thảo Luật chú trọng đến việc ứng dụng các phương thức PBGDPL hiện đại gắn liền với cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư. Các phương thức mới được đề xuất bao gồm: sử dụng không gian mạng và các ứng dụng công nghệ số; tận dụng sức lan tỏa của mạng xã hội; ứng dụng Trí tuệ nhân tạo (AI) để giải đáp pháp luật tự động.

Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng nhấn mạnh, việc chuyển đổi số trong công tác PBGDPL được coi là “chìa khóa” để tạo thuận lợi tối đa cho người dân và doanh nghiệp tiếp cận pháp luật một cách nhanh chóng, chính xác và sinh động. Dự thảo Luật (sửa đổi) hướng tới việc phân định rõ trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức, cá nhân, tránh tình trạng “hình thức” trong công tác PBGDPL.

Cụ thể, trách nhiệm được mở rộng và làm rõ đối với: cơ quan chủ trì soạn thảo văn bản quy phạm pháp luật; cơ quan của Quốc hội, cơ quan báo chí và người sử dụng lao động; các chức danh tư pháp như luật sư, luật gia và lực lượng vũ trang nhân dân.

Bên cạnh đó, dự thảo Luật kế thừa và hoàn thiện quy định về trách nhiệm của các Bộ, ngành, Tòa án nhân dân, Viện kiểm sát nhân dân và chính quyền địa phương các cấp nhằm huy động sức mạnh của cả hệ thống chính trị tham gia vào công tác này.

Về mô hình tổ chức, dự thảo quy định linh hoạt hơn đối với Hội đồng phối hợp PBGDPL. Theo đó, người đứng đầu các Bộ, cơ quan Trung ương căn cứ thực tiễn để quyết định thành lập Hội đồng tại đơn vị mình, nhằm đảm bảo tính hiệu quả và thực chất.

Động lực xây dựng văn hóa thượng tôn pháp luật

Thay mặt cơ quan thẩm tra, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu bày tỏ sự tán thành cao với sự cần thiết sửa đổi toàn diện Luật. Tuy nhiên, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp cũng đặt ra nhiều vấn đề cần làm rõ để luật mang tính khả thi cao nhất.

Về vấn đề truyền thông chính sách, một số ý kiến cho rằng cần cân nhắc kỹ để tránh trùng lặp với Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật, đồng thời đảm bảo tên gọi của Luật bao hàm được nội dung này.

Đối với việc phổ biến pháp luật trên không gian mạng và ứng dụng AI, yêu cầu phải có cơ chế kiểm soát chất lượng nội dung chặt chẽ. Cơ quan soạn thảo cần quy định rõ trách nhiệm của cá nhân, tổ chức khi đăng tải thông tin, cũng như quy trình hậu kiểm, xử lý thông tin sai lệch để bảo vệ quyền lợi của người dân trên môi trường số. Đặc biệt, nội dung do trí tuệ nhân tạo tạo ra phải được kiểm tra, kiểm soát kỹ trước khi cung cấp cho công chúng.

Qua thảo luận, Ủy ban Thường vụ Quốc hội cơ bản tán thành với sự cần thiết ban hành và phạm vi sửa đổi Luật. Cho ý kiến về dự thảo luật, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nêu rõ, công tác phổ biến pháp luật phải trở thành động lực xây dựng văn hóa thượng tôn pháp luật, không được làm theo lối mòn hay mang tính hình thức.

Chủ tịch Quốc hội cũng lưu ý, chuyển đổi số trong công tác phổ biến, giáo dục pháp luật cần phải thực chất, tránh “số hóa cơ học”; cần hướng tới tương tác đa chiều, có cơ chế tiếp nhận phản hồi và đo lường mức độ hiểu biết của người dân trên môi trường số.

Về phương thức tiếp cận, Chủ tịch Quốc hội nêu rõ, cần phân định rõ đối tượng đặc thù và cá nhân hoá nội dung phổ biến, giáo dục pháp luật. Phổ biến, giáo dục pháp luật phải dựa vào cộng đồng, phát huy mạnh mẽ vai trò của thiết chế văn hóa cơ sở.

Chủ nhiệm Ủy ban Dân nguyện và Giám sát Lê Thị Nga cơ bản tán thành với chủ trương xã hội hóa công tác giáo dục pháp luật; đồng thời, đề nghị giao HĐND cấp tỉnh quyết định biện pháp khuyến khích, hỗ trợ xã hội hóa theo hướng: xác định rõ phạm vi, điều kiện áp dụng bảo đảm phù hợp với nhiệm vụ và khả năng cân đối của ngân sách địa phương để nhà nước giữ vai trò chủ đạo cho công tác này.