Đây là một con đường rất mới và trong quá trình xây dựng FTA Index, đội ngũ người làm nghiên cứu, điều tra phải rất nỗ lực để có thể xây dựng được bộ chỉ số khoa học, đảm bảo được tính pháp lý và đảm bảo được những mục tiêu đề ra để phục vụ cho các chủ thể tham gia.
Bộ chỉ số FTA Index là công cụ đánh giá mức độ thực thi các Hiệp định thương mại tự do (FTA) ở cấp địa phương đang ngày càng khẳng định vai trò quan trọng trong thúc đẩy quá trình hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam.
Đây không chỉ là một thước đo năng lực của các tỉnh, thành phố trong việc hỗ trợ doanh nghiệp tận dụng cơ hội từ các FTA, mà còn phản ánh mức độ chủ động, khả năng thích ứng của chính cộng đồng doanh nghiệp chủ thể chính trong tiến trình hội nhập kinh tế của đất nước.
Sau khoảng 8 tháng được công bố, Bộ chỉ số FTA Index 2024 đã thúc các địa phương, doanh nghiệp chuyển mình, chủ động thay đổi những chính sách hỗ trợ doanh nghiệp trong quá trình thực thi FTA.
Tuy nhiên, đằng sau lễ công bố FTA Index 2024 là hành trình dài vất vả, đầy gian nan của đội ngũ nghiên cứu, làm khảo sát. Để thấy rõ hơn quá trình xây dựng Bộ chỉ số này, phóng viên Báo Công Thương đã có cuộc trao đổi với bà Nguyễn Thị Lan Phương - Phó Trưởng phòng WTO và FTA, Vụ Chính sách thương mại đa biên, Bộ Công Thương.
Sau 8 tháng được công bố, xin bà cho biết những điểm nổi bật về Bộ chỉ số FTA Index và những thay đổi toàn diện trong công tác thực thi FTA của các tỉnh, thành phố, doanh nghiệp?
Bà Nguyễn Thị Lan Phương: Đến nay chúng ta đang thực thi 16 FTA, trong đó có 3 FTA thế hệ mới. Tuy nhiên, từ khi thực hiện Hiệp định CPTPP Việt Nam mới có kế hoạch thực thi FTA, có nghĩa đến thời điểm hiện nay chúng ta có 4 FTA có kế hoạch thực thi, đó là CPTPP, EVFTA, UKVFTA và RCEP. Điều này thể hiện sự thay đổi rất lớn từ cơ quan quản lý cấp Trung ương trong quá trình hỗ trợ địa phương, doanh nghiệp, ngành hàng triển khai và thực thi FTA.
Kể từ khi có kế hoạch thực thi các FTA, các bộ, ngành địa phương đã xây dựng kế hoạch và bám rất sát vào các kế hoạch hành động của Chính phủ. Tuy nhiên trong quá trình thực thi, còn rất nhiều những hạn chế, mặc dù chúng ta cũng đạt được những kết quả rất tích cực.
Trước hết là tỷ lệ tận dụng ưu đãi còn rất hạn chế và chủ yếu làm các sản phẩm thô.
Thứ hai ở các địa phương, mặc dù sự quan tâm, hỗ trợ cho các doanh nghiệp tận dụng FTA đã được cải thiện rất rõ rệt, tuy nhiên còn rất khiêm tốn vì nhiều nguyên nhân khác nhau, trong đó có hạn chế về nguồn nhân lực mỏng, chưa được đào tạo một cách bài bản về chuyên môn.
Cuối cùng, thiếu một cơ chế chi tiết, minh bạch, cụ thể và liên tục để đo lường kết quả thực thi FTA, từ đó đưa ra những giải pháp có sự thay đổi liên tục.
Như vậy, thực thi FTA đặt ra một kế hoạch dài hơi nhưng mỗi một bối cảnh chính trị, kinh tế thay đổi đòi hỏi các cơ quan cấp Trung ương, cơ quan cấp địa phương phải có những giải pháp một cách cụ thể và thiết thực hơn đối với các hiệp hội ngành hàng và doanh nghiệp để hỗ trợ tốt nhất.
Chính vì thế, với một tư duy tương tự như PCI khi ra đời đã tạo ra một sự thay đổi cách mạng trong việc hỗ trợ các tỉnh, thành phố về mặt cải cách thủ tục hành chính thì FTA Index ra đời nhằm mục tiêu hỗ trợ cho rất nhiều đối tượng khác nhau từ Quốc hội cho đến các cơ quan Trung ương, cơ quan địa phương, các nhà đầu tư và người dân, doanh nghiệp có thể tận dụng được các FTA này tốt hơn vì nó sẽ đo lường giống như đo lường sức khỏe, đo lường khả năng của các tỉnh thành, hỗ trợ các doanh nghiệp trong quá trình thực thi đó. Từ đó có thể xây dựng được những giải pháp hỗ trợ cho các địa phương, các doanh nghiệp và các hiệp hội ngành hàng và các nhà đầu tư một cách tích cực và hiệu quả hơn.
Vâng thưa bà, trong quá trình vận hành ban đầu của Bộ chỉ số FTA Index này chúng ta gặp những thuận lợi và khó khăn như thế nào?
Bà Nguyễn Thị Lan Phương: FTA Index là bộ chỉ số đánh giá kết quả thực thi FTA lần đầu tiên của Việt Nam. Trong quá trình triển khai và đi đến lễ công bố hồi thàng 4/2025, đơn vị xây dựng có tham khảo với một số kinh nghiệm quốc tế và thấy rằng chưa có nhiều nước thực hiện việc đo lường kết quả thực thi FTA. Như vậy, đây là một con đường rất mới và trong quá trình đó đội ngũ xây dựng phải rất nỗ lực để có thể xây dựng được bộ chỉ số khoa học, đảm bảo được tính pháp lý và đảm bảo được những mục tiêu đề ra để phục vụ cho các chủ thể tham gia.
Trong quá trình triển khai xây dựng Bộ chỉ số này, thuận lợi đầu tiên là sự quan tâm của cả hệ thống chính trị, vì mọi người đều nhận thức được rằng FTA Index là một chỉ số rất quan trọng giúp ích cho quá trình thực thi FTA.
Chính vì thế mà chúng tôi cũng được sự chỉ đạo rất sát sao và quyết liệt của lãnh đạo Bộ; sự phối hợp rất chặt chẽ của các anh chị em Tổ công tác FTA Index đến từ hơn 20 bộ, ngành với những lịch làm việc hết sức cấp tập trong bất cứ thời điểm nào mà cần phải họp để thống nhất các nội dung quan trọng.
Chúng tôi cũng nhận được sự hỗ trợ rất lớn từ các tỉnh, thành trong quá trình tham vấn, lấy ý kiến: từ tiến độ hoàn thiện những phương pháp luận và bộ câu hỏi điều tra, đến việc tiếp cận các doanh nghiệp để thu được phiếu điều tra.
Tuy nhiên, vì là lần đầu tiên xây dựng Bộ chỉ số này, nên tổ công tác cũng gặp không ít thách thức:
Áp lực đầu tiên là tiến độ về mặt thời gian. Do FTA Index sử dụng nguồn ngân sách trong nước, mọi thủ tục, các phân đoạn, các bước được triển khai rất tỉ mỉ, cấp bách.
Áp lực về mặt chuyên môn. Trong quá trình điều tra chúng tôi cũng phải khu trú lại những nội dung kỹ thuật, vì vậy, với giới hạn thời gian về nguồn lực tài chính hay nhân lực, đội ngũ điều tra FTA Index năm 2024 chỉ điều tra đối với các doanh nghiệp xuất nhập khẩu, tức là những doanh nghiệp sản xuất hoặc thương mại liên quan đến xuất nhập khẩu.
Áp lực về mặt tài chính. Khi sử dụng nguồn ngân sách nhà nước thì chúng tôi bị giới hạn về quy trình, thủ tục và sản phẩm nộp về phải là những phiếu điều tra bản cứng có đóng dấu đỏ của lãnh đạo đơn vị, doanh nghiệp trả lời phiếu điều tra đó.
Vì thế, tiến độ gửi phiếu đi và thu phiếu về gặp quá nhiều áp lực để đạt được tiến độ. Với những áp lực đó chúng tôi hy vọng những năm sau sẽ có nhiều giải pháp để chúng tôi xử lý, tháo gỡ những vướng mắc này.
Vậy thưa bà, trong thời gian tới, Bộ Công Thương có những định hướng, kế hoạch triển khai Bộ chỉ số FTA Index tới các địa phương và doanh nghiệp như thế nào?
Bà Nguyễn Thị Lan Phương: Theo tôi, không nên coi FTA Index giống như một bài kiểm tra hay là một kết quả xếp hạng mang tính chất so sánh, mà thông qua FTA Index chúng ta nhìn vào điểm đã làm tốt, những điểm chưa tốt cần hoàn thiện hơn, đặc biệt ở phía các cơ quan quản lý địa phương.
Trong FTA Index, chúng ta đã đo lường các nhóm chỉ số: Đo lường về tuyên truyền, phổ biến thông tin của các địa phương; về công tác tiếp cận các văn bản quy phạm pháp luật; về việc tận dụng các FTA và công tác hỗ trợ của địa phương đối với doanh nghiệp; về phát triển bền vững.
Với các tiêu chí nêu trên, Bộ chỉ số giúp các tỉnh, thành soi chiếu lại mình và có cơ hội để điều chỉnh các chương trình, kế hoạch hỗ trợ doanh nghiệp. Cơ quan Trung ương như Bộ Công Thương và các bộ, ngành cũng sẽ xây dựng được những biện pháp phối hợp với địa phương tốt hơn và bản thân ở địa phương cũng có sự điều chỉnh chính sách của mình.
Bộ chỉ số FTA Index ra đời mới chỉ là bước đầu tiên trong quá trình thúc đẩy hơn nữa việc tận dụng hiệu quả các FTA. Bởi vì sau khi có xếp hạng đó, các tỉnh thành nhìn nhận bộ chỉ số giống như một công cụ giúp bản thân mình có thể hoàn thiện hơn.
Trong thời gian tới Bộ Công Thương sẽ phối hợp với các địa phương để có những báo cáo phân tích chi tiết hơn nữa theo từng địa phương về những điểm mạnh, những điểm yếu của từng tỉnh, thành để từ đó giải pháp cấp trung ương và cấp địa phương đưa ra sẽ bài bản và hỗ trợ được cho địa phương một cách tốt nhất.
Câu hỏi cuối cùng, theo bà thì chúng ta cần thêm những giải pháp tập hợp nguồn lực từ các bộ, ngành, địa phương hay là hiệp hội ngành hàng và doanh nghiệp để triển khai hiệu quả FTA Index này như thế nào?
Bà Nguyễn Thị Lan Phương: Chúng tôi mong muốn xây dựng được một hệ thống phần mềm đồng bộ có thể tính toán FTA Index một cách nhanh chóng, rút ngắn được thời gian và kết nối với Cổng thông tin điện tử về các FTA (Fta.gov.vn).
Chúng tôi kỳ vọng rằng, FTA Index không phải chỉ là đo lường hàng năm mà sẽ tiến tới hàng quý hay là realtime (thời gian thực) để có thể đo lường được những kết quả đó và từ đó sẽ giúp các địa phương, các hiệp hội ngành hàng, doanh nghiệp và trung ương hiệu chỉnh chính sách của mình một cách nhanh chóng hơn, không cần phải đợi cứ hết một năm có kết quả FTA Index.
Vâng, xin cảm ơn bà!
