Nhân lực phải đi trước một bước trong chuyển dịch năng lượng

Nghề mới mở đường cho nhu cầu nhân lực mới

Bộ Giáo dục và Đào tạo vừa ban hành Thông tư số 77/2026/TT-BGDĐT ngày 25/9/2026 về danh mục ngành, nghề đào tạo trong giáo dục nghề nghiệp. Thông tư ban hành danh mục ngành, nghề đào tạo đối với trình độ cao đẳng, trung cấp, giáo dục trung học nghề và danh mục nghề trình độ sơ cấp.

Đáng chú ý, trong số các ngành, nghề mới được bổ sung có những nghề gắn với lĩnh vực năng lượng như lắp đặt và bảo trì hệ thống năng lượng tái tạo; vận hành nhà máy điện gió, điện mặt trời. Việc bổ sung những nghề này đặt ra yêu cầu không chỉ chuẩn bị nguồn nhân lực cho nhu cầu trước mắt mà còn phải tính đến sự thay đổi nhanh của công nghệ và thị trường lao động trong những năm tới.

Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, ông Nguyễn Quang Huy, CEO khoa Tài chính - Ngân hàng, Trường Đại học Nguyễn Trãi cho biết, chuyển dịch năng lượng và phát triển hạ tầng hiện đại đang đặt ra yêu cầu ngày càng cao về chất lượng nhân lực. Vì vậy, việc bổ sung các nghề mới trong Thông tư 77/2026/TT-BGDĐT là sự cần thiết.

Thực tế, nghề lắp đặt, bảo trì hệ thống năng lượng tái tạo; vận hành nhà máy điện gió, điện mặt trời phù hợp với nhu cầu phát triển của Việt Nam. Nhu cầu nhân lực không chỉ xuất hiện ở giai đoạn xây dựng, lắp đặt mà còn kéo dài sang quá trình vận hành, bảo dưỡng và nâng cấp trong suốt vòng đời công trình. “Giá trị lâu dài của chính sách sẽ được thể hiện qua năng lực làm việc, khả năng thích ứng và cơ hội nghề nghiệp của người học”, ông Huy cho biết.

Phân tích sâu hơn về yêu cầu nhân lực, ông Huy cho rằng, Quy hoạch điện VIII điều chỉnh định hướng phát triển năng lượng tái tạo cùng lưới điện, lưu trữ và nguồn điện linh hoạt. Từ đó, nhu cầu về kỹ năng cũng mở rộng sang khả năng phối hợp thiết bị, kiểm soát chất lượng điện và duy trì độ tin cậy của hệ thống.

Không chỉ lĩnh vực năng lượng, những nghề về hệ thống điện, thông tin tín hiệu đường sắt tốc độ cao cũng có ý nghĩa trong chuẩn bị nhân lực cho hạ tầng giao thông điện hóa. Đây là những lĩnh vực chuyên biệt, đòi hỏi đào tạo theo công nghệ, tiêu chuẩn và quy trình an toàn phù hợp.

Tuy nhiên, việc đưa các nghề mới vào danh mục mới chỉ tạo nền tảng ban đầu. Mức độ đáp ứng nhu cầu thực tế còn phụ thuộc vào quy mô đào tạo, chuẩn đầu ra cũng như khả năng kết nối người học với việc làm.

Do đó, công tác tuyển sinh cần bám sát tiến độ dự án, địa bàn triển khai và kế hoạch nhân lực của doanh nghiệp. Quá trình đào tạo cũng cần phân biệt giữa nhu cầu nhân lực phục vụ xây dựng trong ngắn hạn và nhu cầu vận hành thường xuyên.

Cùng với nền tảng chuyên môn, chương trình phù hợp cần tích hợp các kỹ năng về lưu trữ điện, điện tử công suất, điều khiển giám sát, phân tích dữ liệu và an toàn. Theo ông Huy, nền tảng chuyên môn vững cùng các mô-đun linh hoạt sẽ giúp người học thích ứng khi công nghệ thay đổi.

Ở góc độ kinh tế, chất lượng nhân lực còn tác động trực tiếp tới quá trình vận hành dự án. Nhân lực có kỹ năng góp phần giảm sự cố, thời gian ngừng máy và chi phí bảo trì, qua đó bảo vệ hiệu quả đầu tư. Vì vậy, đào tạo nhân lực cần được tính đến ngay từ khi chuẩn bị dự án thay vì chờ tới khi công trình bước vào vận hành.

Đào tạo phải sát với vị trí việc làm

Vấn đề tiếp theo đặt ra là các cơ sở giáo dục nghề nghiệp sẽ chuyển những nghề mới trong danh mục thành năng lực thực tế của người học đạt hiệu quả tới đâu. Đối với các cơ sở đào tạo thuộc Bộ Công Thương, ông Nguyễn Quang Huy cho rằng trọng tâm là xây dựng chương trình từ những nhiệm vụ mà người học phải thực hiện sau khi tốt nghiệp. Nhà trường và doanh nghiệp cần cùng xác định yêu cầu về thao tác, thiết bị, tiêu chuẩn và năng lực xử lý tình huống, sau đó chuyển những yêu cầu này thành chuẩn đầu ra có thể kiểm chứng.

Thay vì nặng về lý thuyết, thực hành cần được tổ chức theo từng công việc cụ thể như kiểm tra thiết bị, chẩn đoán lỗi, xử lý cảnh báo, lập kế hoạch bảo dưỡng và ghi nhận dữ liệu vận hành. Đối với công việc có yêu cầu an toàn cao, mô phỏng cần kết hợp với thực hành có giám sát để người học hình thành cả kỹ năng và kỷ luật nghề nghiệp.

Hợp tác giữa cơ sở đào tạo và doanh nghiệp cũng cần đi vào thực chất thông qua nội dung thực tập, người hướng dẫn, phương thức đánh giá và kế hoạch tiếp nhận lao động. Giảng viên cần có điều kiện cập nhật công nghệ tại cơ sở sản xuất, trong khi kỹ thuật viên của doanh nghiệp có thể tham gia hướng dẫn thực hành.

Cùng quan điểm phải đổi mới đào tạo theo nhu cầu thực tế, bà Lê Thị Loan, nguyên Phó khoa Giáo dục, Học viện Quản lý Giáo dục cho rằng, việc Thông tư 77 bổ sung nhiều ngành, nghề mới, đặc biệt là nhóm nghề liên quan đến điện và năng lượng, là cần thiết trong bối cảnh cơ cấu kinh tế, công nghệ và nhu cầu thị trường lao động thay đổi nhanh chóng.

“Việc bổ sung các nghề về điện, năng lượng tái tạo là phù hợp với xu hướng phát triển và yêu cầu thực tiễn. Giáo dục nghề nghiệp không thể chờ đến khi thị trường thiếu nhân lực mới bắt đầu đào tạo, mà cần có sự chuẩn bị từ sớm”, bà Loan nhận định.

Theo bà Loan, sự phát triển của năng lượng tái tạo cũng như hạ tầng phục vụ phương tiện giao thông điện đang từng bước hình thành những vị trí việc làm và yêu cầu kỹ năng mới. Việc định danh rõ từng nghề vì vậy vừa tạo căn cứ cho các trường xây dựng chương trình, chuẩn bị giảng viên, đầu tư điều kiện đào tạo, vừa giúp người học nhận diện rõ hơn cơ hội việc làm.

Tuy nhiên, bổ sung tên nghề mới chỉ là bước đầu. Bà Loan lưu ý cần tránh tình trạng “tên nghề mới nhưng nội dung đào tạo vẫn theo cách cũ”. Chương trình phải được xây dựng trên cơ sở vị trí việc làm, chuẩn đầu ra và những kỹ năng thực tế doanh nghiệp cần.

Ở góc độ dài hạn, cơ chế rà soát, cập nhật danh mục ngành, nghề trong Thông tư 77 cũng được kỳ vọng giúp đào tạo nghề thích ứng tốt hơn với tốc độ thay đổi của thị trường lao động. Và để nguồn nhân lực thực sự đi trước một bước trong chuyển dịch năng lượng, danh mục đào tạo cần được nối tiếp bằng chương trình sát công nghệ, tăng thực hành, gắn chặt với doanh nghiệp và chủ động dự báo những kỹ năng thị trường sẽ cần trong những năm tới.