Nghệ nhân Mai Khánh Hòa: Giữ hồn trà Việt bằng tư duy mới

Đưa văn hóa trà trở về với trải nghiệm tự nhiên

Một chiều đầu thu, gió Hồ Tây lùa qua phố Trịnh Công Sơn (phường Tây Hồ, Hà Nội), mang theo hơi nước mát lạnh. Trong không gian trà tại số 23 nép dưới hàng cây, Nghệ nhân Mai Khánh Hòa đang tráng ấm tiếp khách. Nước sôi rót xuống, làn hơi mỏng mang hương trà cổ thụ vùng cao lan dần khắp căn phòng. Chị không vội. Mỗi động tác đều chậm rãi, chính xác, như để lá trà kịp “thức dậy” sau hành trình dài từ núi rừng về phố thị.

Chén trà được trao bằng hai tay, nước trong, sắc vàng óng. Giữa nhịp sống ồn ã của Thủ đô, khoảnh khắc ấy gợi lên rất tự nhiên tinh thần của văn hóa trà Việt, không phô trương, không nặng nghi lễ, mà trước hết là con người ngồi lại bên nhau.

Ít ai nghĩ người phụ nữ điềm tĩnh bên bàn trà ấy từng có 9 năm đứng lớp mầm non ở vùng cao biên giới Hà Giang (nay là Tuyên Quang). Tháng 6/2026, chị được Trung ương Hội Nghệ nhân và Thương hiệu Việt Nam công nhận danh hiệu Nghệ nhân Quốc gia ngành nghề Văn hóa trà, sau nhiều năm theo đuổi những giá trị nguyên bản của trà Việt.

Sinh ra trong một gia đình nông dân ở Thanh Hóa, Mai Khánh Hòa theo học Cao đẳng Sư phạm Mầm non tại Hà Giang (nay là Tuyên Quang), rồi gắn bó với những lớp học vùng cao, với bếp lửa nhà sàn và ấm chè xanh đậm vị của đồng bào.

Năm 30 tuổi, chị rời bục giảng để bước sang một lựa chọn mới. Con đường ấy không bằng phẳng, dự án du lịch cắm trại chị dồn nhiều tâm huyết tại quê nhà phải dừng hoạt động, kéo theo tổn thất đáng kể về tài chính. Chính trong giai đoạn nhiều biến động ấy, một hộp trà đã khiến chị nhìn cây chè theo cách khác.

Đó là hộp trà Phổ Nhĩ sống Hà Giang giá khoảng 12 triệu đồng/kg, trong khi loại trà bình dân chị quen dùng chỉ 100.000 - 200.000 đồng/kg. Sự chênh lệch ấy đặt ra câu hỏi: Vì sao cùng là lá trà mà giá trị khác nhau đến vậy, và vì sao những dòng trà chất lượng của Việt Nam chưa có vị thế tương xứng trên thị trường quốc tế?

Đi tìm lời giải, chị dành nhiều năm đến các vùng chè, gặp người trồng, người chế biến, người pha trà, học từ những công đoạn nhỏ nhất. Thời gian làm việc tại hai thương hiệu trà lớn trong nước giúp chị có thêm góc nhìn toàn diện về ngành trà.

Từ trải nghiệm thực tế, chị cho rằng chất lượng một chén trà không chỉ nằm ở nguyên liệu, mà còn ở cách con người đối xử với trà, với người thưởng trà và với chính công việc của mình. Người pha trà cần sự chân thành, tập trung và thái độ thiện lành, bởi trà là phương tiện để con người gặp gỡ, đối thoại và kết nối.

“Văn hóa trà Việt Nam không cầu kỳ về trà thất, tôn chỉ hay những khuôn thước phức tạp, mà coi trọng tâm thái nhẹ nhàng và tính kết nối trong thưởng trà”, Nghệ nhân Mai Khánh Hòa chia sẻ.

Khác với trà đạo Nhật Bản hay trà lễ Hàn Quốc đã được định hình thành nghi lễ, theo chị, trà Việt gắn với đời sống một cách tự nhiên và rộng hơn, từ nồi nước lá chè trong gia đình, phong tục cưới hỏi, ma chay đến chén trà nơi quán nước đầu làng, vỉa hè hay những cuộc gặp gỡ thường ngày. Trà vì thế trở thành một phần của đời sống cộng đồng và tình làng nghĩa xóm.

Theo Nghệ nhân Mai Khánh Hòa, muốn người trẻ và bạn bè quốc tế dễ tiếp cận văn hóa trà Việt, trước hết cần đưa trà về với những trải nghiệm cơ bản nhất, nhìn sắc nước, cảm nhận hương, nếm vị và nhận biết dư vị còn đọng lại sau mỗi chén.

Mỗi dòng trà có đặc điểm riêng về màu sắc, tầng hương, vị và hậu vị. Nhưng điều quan trọng hơn, theo chị, là giúp người uống hiểu phía sau chén trà là cả một chuỗi giá trị, giống trà, vùng đất, khí hậu, điều kiện sinh trưởng, phương pháp chế biến và bàn tay người làm trà.

“Tôi cho rằng văn hóa thưởng trà Việt không nhất thiết phải được truyền đạt bằng những khái niệm quá cầu kỳ. Người Việt vốn có cách thưởng trà khá tự nhiên, coi trọng sự thanh sạch, hài hòa và tình cảm trong cuộc gặp gỡ. Một chén trà có thể mở đầu cho một câu chuyện, một cuộc đối thoại và một mối quan hệ”, chị nói.

Vì vậy, chị chọn cách tiếp cận từ những điều gần gũi nhất, rồi mới mở rộng sang các tầng văn hóa sâu hơn. Khi người trẻ hiểu vì sao một vùng đất tạo nên hương trà riêng, vì sao người làm trà chọn một cách chế biến nhất định, vì sao trà luôn hiện diện trong những cuộc gặp gỡ của người Việt, họ sẽ tự nhận ra giá trị văn hóa nằm sau sản phẩm.

“Tôi không nghĩ giữ truyền thống có nghĩa là giữ nguyên mọi thứ như lịch sử vốn có. Với tôi, giữ văn hóa là hiểu được cốt lõi của nó, rồi tìm một cách mới để thế hệ hôm nay có thể tiếp nhận, yêu thích và tiếp tục trao truyền, lan tỏa”, Nghệ nhân Mai Khánh Hòa khẳng định.

Quan niệm ấy cho thấy cách tiếp cận của một nghệ nhân thời hiện đại, không chỉ bảo tồn những giá trị đã có, mà tìm cách để các giá trị ấy tiếp tục sống trong xã hội đương đại.

Từ sản phẩm trà đến hệ sinh thái văn hóa

Việt Nam là một trong những quốc gia sản xuất và xuất khẩu chè lớn trên thế giới. Từ những vùng chè Shan tuyết cổ thụ ở Đông Bắc, Tây Bắc đến các vùng nguyên liệu ở nhiều địa phương, cây chè tạo nên nguồn nguyên liệu đa dạng, mang đặc trưng riêng về giống, thổ nhưỡng và cách chế biến. Tuy nhiên, theo Nghệ nhân Mai Khánh Hòa, giá trị thương hiệu và câu chuyện văn hóa của trà Việt chưa tương xứng với tiềm năng của sản phẩm.

Tín hiệu đáng mừng là khoảng 5 năm trở lại đây, người làm trà trong nước ngày càng quan tâm đến kỹ thuật chế biến, bảo quản và lưu trữ, phát triển những dòng trà có khả năng chuyển hóa sâu về hương vị theo thời gian. Điều còn thiếu, theo chị, là sự liên kết chặt chẽ giữa các nhà sản xuất, cũng như giữa người sản xuất với những người làm chiến lược, thương hiệu, thiết kế, truyền thông và phát triển thị trường.

“Với tôi, xây dựng văn hóa trà trước hết phải kể câu chuyện về cây trà, con người và vùng trà một cách chân thực nhất, không thần thánh hóa”, Nghệ nhân Mai Khánh Hòa nhấn mạnh.

Qua nhiều năm tiếp khách, chị nhận thấy người tiêu dùng có thể bị thu hút bởi những trải nghiệm mới, nhưng về lâu dài vẫn tìm về những giá trị nguyên bản, tinh tế và có nguồn gốc rõ ràng. Trong khi đó, chi phí mặt bằng tại các đô thị lớn khiến những không gian trà chất lượng khó trụ vững nếu chỉ bán lẻ từng ấm trà.

Từ thực tế ấy, chị ấp ủ ý tưởng cùng các đơn vị chung tay xây dựng một “sàn giao dịch trà” hay “bảo tàng trà sống”, kết nối các địa phương có cây chè trên cả nước, tạo không gian để những người làm trà quy mô nhỏ giới thiệu sản phẩm, trình diễn kỹ thuật và kể câu chuyện vùng trà của mình một cách chuyên nghiệp.

Đích đến chị hướng tới là chuyển từ tư duy sản phẩm trà sang hệ sinh thái giá trị. Một sản phẩm trà Việt khi ra thị trường quốc tế không chỉ trả lời câu hỏi đây là loại trà gì?, mà còn phải kể được trà đến từ đâu, vùng đất ấy ra sao, người làm trà là ai, người Việt thưởng trà thế nào, thiết kế lấy cảm hứng từ đâu và nên pha, thưởng thức ra sao. Khi đó, giá trị xuất khẩu không chỉ nằm ở lá trà, mà còn ở câu chuyện, trải nghiệm và bản sắc văn hóa đi kèm.

“Một sản phẩm văn hóa tốt không chỉ để người Việt tự hào về mình, mà còn phải giúp người nước ngoài hiểu Việt Nam bằng một trải nghiệm cụ thể”, chị chia sẻ.

Hoàng hôn buông xuống mặt Hồ Tây. Ấm trà đã qua nhiều lượt nước, vị dịu dần nhưng hậu vẫn còn đọng lại. Mong muốn thường trực của Nghệ nhân Mai Khánh Hòa lại rất giản dị, làm sống lại bàn trà trong mỗi gia đình Việt, nơi ông bà, cha mẹ, con cháu ngồi lại bên nhau, trò chuyện, lắng nghe và học cách đối đãi tử tế.

Với chị, làm văn hóa không phải là làm cho một giá trị lớn lao hơn, mà là nhận diện, gìn giữ và giúp những giá trị vốn có tiếp tục được nhìn thấy trong đời sống hôm nay. Chén trà Việt vẫn nhỏ bé như bao đời. Nhưng khi được kể bằng ngôn ngữ mới và đặt trong một hệ sinh thái giá trị rộng hơn, chén trà ấy có thể giúp người Việt hiểu hơn về chính mình, và để bạn bè quốc tế chạm vào Việt Nam từ một điều rất đỗi bình dị.

Một trong những kỷ niệm đáng nhớ với chị là được phục vụ trà tại Kỳ họp thứ 9, Quốc hội khóa XV. Trong chuỗi hoạt động kỷ niệm 80 năm Cách mạng Tháng Tám thành công và Quốc khánh 2/9/2025, chị cũng được phục vụ trà tại Trung tâm Hội chợ triển lãm quốc gia, phục vụ nhiều người dân, từ trẻ nhỏ, người cao tuổi đến các cựu chiến binh và những người hoạt động nghệ thuật.