Mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm- Di sản tài liệu ký ức thế giới

CôngThương - Mộc bản Vĩnh Nghiêm- Bảo vật quốc gia

Thượng tọa Thích Thiện Văn, Trưởng Ban trị sự Phật giáo tỉnh Bắc Giang cho biết: Chùa Vĩnh Nghiêm có lịch sử từ thời Lý - Trần hơn nghìn năm tuổi, nơi tàng giữ một kho mộc bản kinh Phật quý giá, tư liệu ký ức của nhiều đời các vị Tổ sư của chùa để lại cho muôn đời sau đã được đi vào danh sách di sản thế giới. Đây chính là trung tâm Phật giáo thời Trần, một chốn Tổ quan trọng, nơi ba vị Trúc Lâm Tam tổ là Trần Nhân Tông, Pháp Loa, Huyền Quang từng trụ trì và mở đường thuyết pháp. Mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm gắn với ngôi chùa Vĩnh Nghiêm, được mệnh danh là "Đại danh lam cổ tự" nổi tiếng khắp cả nước.

Bộ Mộc bản kinh chùa Vĩnh Nghiêm có tổng cộng 3.050 bản khắc gỗ, hầu hết được khắc trong khoảng thời gian từ thế kỷ 17 đến thế kỷ 19. Trong đó chủ yếu là kinh, sách, các văn bản về giới luật nhà Phật và một số về thơ, phú, nhật ký… của một số vị cao tăng dòng thiền Trúc Lâm Yên Tử. Với những giá trị to lớn như vậy, kho mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm được đánh giá là “Bảo vật quốc gia”.

Vật liệu dùng làm bản khắc là gỗ thị và hầu hết được khai thác tại vườn chùa. Đây là loại gỗ thường được dùng để làm bản khắc in vì gỗ mềm, mịn, dai, dễ khắc, ít cong vênh, khó nứt vỡ. Kích thước các mộc bản không đồng đều tuỳ theo từng bộ kinh/sách. Bản khắc lớn nhất có chiều dài hơn 100cm, rộng 40cm - 50cm, bản nhỏ nhất chỉ khoảng 15cm x 20cm, nhưng phần lớn mộc bản có kích cỡ 33cm x 23cm.

Tinh hoa, sáng tạo của người Việt

Các Mộc bản ở đây được khắc bằng chữ Hán hoặc Nôm với kỹ thuật khắc ngược, đây là một kỹ thuật rất khó và tinh vi để khi in ra giấy sẽ trở thành chữ xuôi. Bộ chữ Mộc bản được khắc công phu, cầu kỳ tốn kém nhiều công sức. Người thợ khắc gỗ Việt Nam phải là người đa năng, giỏi chữ Hán, Nôm và đòi hỏi có bàn tay khéo léo, con mắt tinh tường, bản tính kiên trì và trình độ thẩm mỹ cao mới tạo được bộ mộc bản này. Nhiều trang Mộc bản được các nghệ nhân xưa khắc đan xen thêm những bức họa đồ minh hoạ, đường nét tài hoa tinh tế, bố cục chặt chẽ hài hoà, xứng đáng là tác phẩm đồ họa có giá trị thẩm mỹ cao.

Ngoài những giá trị về mặt hiện vật, bộ Mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm còn được các nhà nghiên cứu đánh giá là có giá trị rất lớn về mặt học thuật. Qua các Mộc bản này, có thể thấy rõ những tư tưởng, giáo lý của Thiền phái Trúc Lâm một cách rõ nét nhất với các giá trị nhân văn sâu sắc và mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc, nhất là về thân thế, sự nghiệp của Ðức Tổ Phật hoàng Trần Nhân Tông và nhiều danh nhân văn hóa lịch sử khác của nước ta.

Đặc biệt, Mộc bản chữ Nôm ở chùa Vĩnh Nghiêm là di sản tư liệu đánh dấu quá trình phát triển của hệ thống văn tự Nôm qua các thời đại Trần, Lê, Nguyễn… Hiện nay trong quá trình hội nhập, giao lưu văn hóa quốc tế, trên thế giới có nhiều người quan tâm học chữ Nôm để nghiên cứu lịch sử văn hóa truyền thống của Việt Nam, chính chữ Nôm của Mộc bản này là một trong những nguồn tài liệu quý giá để tra cứu tham khảo hữu ích.

Sự xuất hiện hai loại hình chữ viết Hán và Nôm trên các Mộc bản này còn là cơ sở giúp cho các nhà ngôn ngữ học và sử học lý giải được lịch sử và tiến trình phát triển chữ viết của người Việt, nhất là quá trình chuyển biến từ chữ Hán (của người Trung Quốc) sang chữ Nôm (loại chữ viết tượng hình do người Việt sáng tạo ra). Điều này không chỉ phản ánh sự phát triển về mặt ngôn ngữ và chữ viết mà còn cho thấy tính tự tôn dân tộc của người Việt.

Như vậy, sau Mộc bản triều Nguyễn và Bia đá Văn Miếu - Quốc Tử Giám Việt Nam, Mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm là di sản thứ ba được UNESCO công nhận là di sản văn hóa thế giới. Đây là sự ghi nhận, tôn vinh những giá trị văn hóa độc đáo của Việt Nam và là cơ hội để Việt Nam quảng bá hình ảnh, phát triển du  lịch trong tương lai.

Tăng ni phật tử khắp nơi về dự Lễ

Du khách chiêm bái Mộc bản

Mộc bản in Kinh hoa nghiêm

Sách in từ Mộc bản

Phạm Tiệp