Longform | Người Chàng Sơn tái định vị di sản quạt trăm năm

Nghề làm quạt Chàng Sơn có lịch sử hơn 200 năm, từng là niềm tự hào của một làng nghề Bắc Bộ. Từ thế kỷ XIX, quạt nơi đây đã vang danh trong và ngoài nước, thậm chí được người Pháp mang sang Paris triển lãm. Đến thời bao cấp, Chàng Sơn trở thành nơi sản xuất quạt giấy cho Nhà nước, đưa sản phẩm đi khắp nhiều vùng miền và gắn bó sâu sắc với đời sống người dân.

Có thời điểm, quạt Chàng Sơn gần như bị “đóng khung” như một di sản của quá khứ, thiếu vắng sự hiện diện trong đời sống đương đại.

Nhưng chính trong dòng chảy tưởng chừng lặng lẽ ấy, quạt Chàng Sơn lại bất ngờ trở lại theo một cách rất khác. Không còn giới hạn trong không gian làng nghề, những chiếc quạt xuất hiện tại các sự kiện văn hoá - giải trí quy mô lớn, từ lễ hội đến sân khấu trình diễn như Anh trai vượt ngàn chông gai, Lễ hội âm nhạc của Starbucks, sự kiện Forestival tại Ninh Bình, “Concert quốc gia” Tổ quốc trong tim...

Hình ảnh những chiếc quạt được thiết kế riêng theo ý tưởng nghệ sĩ hoặc chương trình, lan tỏa mạnh mẽ trên mạng xã hội đã góp phần đưa sản phẩm làng nghề bước vào dòng chảy của văn hoá đại chúng.

Đứng sau những ấn phẩm quạt đầy ấn tượng ấy, ít ai biết rằng đó là một gương mặt Gen Z: Nguyễn Thành Long (sinh năm 2002), một người con của làng nghề, chủ Xưởng quạt Từ Tâm - chuyên sản xuất các sản phẩm quạt cầm tay với nhiều thiết kế độc đáo. Tốt nghiệp Á khoa ngành Quản trị kinh doanh tại trường Đại học Kinh tế Quốc dân, thay vì tìm kiếm cơ hội tại những thành phố lớn, anh Long lựa chọn trở về tiếp quản xưởng sản xuất của gia đình. Với hành trang là tư duy quản trị bài bản, anh bắt đầu hành trình đưa sản phẩm truyền thống vượt ra khỏi lũy tre làng để chinh phục thị trường hiện đại, thậm chí vươn xa đến thị trường quốc tế.

Theo anh Long, thách thức lớn nhất của làng nghề không nằm ở kỹ thuật chế tác vốn đã đạt đến độ tinh xảo, mà ở sự lệch pha giữa sản phẩm cổ truyền và thị hiếu tiêu dùng mới. Anh nhận ra nếu cứ mải mê với lối mòn sản xuất cũ và thụ động đợi khách tìm đến, nghề quạt sẽ khó lòng đứng vững trong dòng chảy kinh tế thị trường. 

Từ đó, anh thiết lập hệ sinh thái truyền thông chuyên nghiệp từ Facebook, TikTok, Instagram đến Website riêng. Tại đây, từng công đoạn tỉ mỉ như chọn nan tre ngâm nhiều năm hay kỹ thuật bồi quạt thủ công cũng đều được kể lại bằng ngôn ngữ hình ảnh hiện đại, giúp người tiêu dùng thấu cảm trọn vẹn giá trị tinh hoa trong mỗi sản phẩm.

Bằng cách thay thế chất liệu giấy truyền thống bằng vải để tăng độ bền và cho phép khách hàng tự thiết kế theo yêu cầu, quạt Chàng Sơn đã hiện diện đầy kiêu hãnh trong các lễ cưới sang trọng, các sự kiện của giới trẻ (Fandom) và những chương trình nghệ thuật quy mô.

“Anh chủ” xưởng quạt Từ Tâm định vị lại chiếc quạt cầm tay không đơn thuần là vật dụng làm mát mà còn là một sản phẩm quà tặng, món đồ lưu niệm hay một phụ kiện thời trang mang tính cá nhân hóa cao.

Nói về sự thay đổi này, anh Long cho biết: “Mọi người bất ngờ vì chiếc quạt có thể thiết kế theo yêu cầu và đa dụng như vậy. Trước đây quạt chỉ để làm mát, thì bây giờ nó đã trở thành quạt vải, ứng dụng làm quà tặng doanh nghiệp hoặc phụ kiện cho các sự kiện lớn”.

Chính tư duy mới đã giúp xưởng thực hiện thành công các đơn hàng số lượng lớn, từ 10.000 đến 14.000 sản phẩm cho các sự kiện, lễ hội. Sau hai năm, quy mô sản xuất và đội ngũ nhân công của xưởng đã tăng trưởng gấp 2 đến 3 lần, minh chứng cho sức mạnh của việc thay đổi tư duy làm nghề.

Tuy nhiên, đổi mới sáng tạo không đồng nghĩa với gạt bỏ phương thức kinh doanh truyền thống, anh lựa chọn vận hành song song hai mô hình kinh doanh. Một mặt, anh đẩy mạnh truyền thông và bán những sản phẩm với thiết kế mới lạ, phù hợp với tệp khách hàng trẻ trên không gian mạng. Mặt khác, anh vẫn duy trì sản xuất các dòng quạt với thiết kế nguyên bản, giữ đúng mẫu mã của cha ông từ xa xưa để cung cấp cho các chợ đầu mối như chợ Đồng Xuân.

Sự can đảm của Long nằm ở chỗ anh sẵn sàng thử nghiệm và chấp nhận rủi ro để mở ra những thị trường mới mà các thế hệ trước chưa từng tiếp cận.

Dù khởi nghiệp gặp nhiều khó khăn, từ việc phải tự mày mò sửa chữa máy in, máy cắt đến việc không có doanh thu trong năm đầu tiên, anh vẫn kiên trì vì một mục tiêu lớn hơn: Xây dựng làng nghề Chàng Sơn trở thành một hệ sinh thái trải nghiệm văn hóa. Anh mong muốn mỗi chiếc quạt bán ra không chỉ đơn thuần là một sản phẩm thương mại mà là một câu chuyện về di sản được lan tỏa rộng rãi.

Anh tin rằng mỗi làng nghề đều có sẵn những giá trị riêng. Khi người trẻ tìm được cách kết nối những giá trị ấy với đời sống hiện tại, những sản phẩm thủ công truyền thống sẽ không bị mai một, mà tiếp tục đi cùng với thời đại theo một cách độc đáo rất riêng.

Sự thay đổi trong tư duy làm nghề không chỉ dừng lại ở việc làm mới sản phẩm, mà đang dần chuyển hoá thành giá trị kinh tế cụ thể cho làng nghề quạt giấy Chàng Sơn. 

Ở một hướng khác, nghệ nhân Nguyễn Thị Tuấn, một trong những người gắn bó lâu năm với nghề quạt Chàng Sơn lại mở ra con đường gắn với trải nghiệm. Song song với việc kinh doanh buôn bán sản phẩm, bà mở không gian đón du khách, đặc biệt là học sinh, sinh viên, du khách thập phương, đến tham quan và trực tiếp tham gia vào quá trình làm quạt. Từ đó, bản thân quá trình trải nghiệm cũng trở thành một giá trị riêng, không phụ thuộc vào sản phẩm hữu hình mà nằm ở yếu tố văn hóa và cảm xúc cá nhân.

Từ hai hướng tiếp cận khác nhau, một bên mở rộng thị trường, một bên đào sâu trải nghiệm, có thể thấy rõ cách người dân Chàng Sơn đang từng bước gìn giữ và nuôi dưỡng di sản theo một cách mới. 

Ở điểm giao giữa sáng tạo và truyền thống, quạt Chàng Sơn hôm nay không chỉ là một sản phẩm thủ công, mà đang trở thành một phần của kinh tế văn hoá nơi mỗi chiếc quạt vừa mang lại sinh kế, vừa kể tiếp câu chuyện của một làng nghề trong đời sống hiện đại.