Thời gian qua, việc tham gia nhiều Hiệp định thương mại tự do (FTA) thế hệ mới như CPTPP, EVFTA, UKVFTA… đã mở ra nhiều cơ hội để Việt Nam tăng trưởng và đa dạng hoá thị trường xuất nhập khẩu và thu hút đầu tư nước ngoài. Qua đó, mang lại những tác động tích cực đối với phát triển kinh tế - xã hội cả nước nói chung, của từng địa phương nói riêng.
Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy, công tác thực thi và tận dụng các FTA còn chưa đồng đều giữa các địa phương. Điều đó đòi hỏi cần có sự đo lường, đánh giá và những giải pháp mạnh mẽ hơn nữa từ các cơ quan quản lý thực thi FTA của trung ương và địa phương cũng như những đột phá trong tư duy hành động để có thể gia tăng hơn nữa cơ hội từ các FTA mang lại.
Từ năm 2022, trên cơ sở các chỉ đạo của Chính phủ, Bộ Công Thương đã triển khai xây dựng Đề án Bộ chỉ số đánh giá kết quả thực hiện các FTA (FTA Index). Đến tháng 4/2025, Bộ Công Thương đã phối hợp với Văn phòng Chính phủ tổ chức Lễ công bố Bộ chỉ số FTA Index năm 2024.
Lễ công bố Bộ chỉ số FTA Index không chỉ đánh dấu một bước tiến quan trọng trong công tác triển khai hội nhập kinh tế quốc tế của đất nước mà còn tạo nền tảng vững chắc để nâng cao hiệu quả thực thi hiệu quả các hiệp định thương mại tự do (FTA); đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp, địa phương tốt hơn trong quá trình tham gia thương mại quốc tế và chuỗi giá trị khu vực và toàn cầu.
Chia sẻ với Báo Công Thương, TS. Võ Trí Thành - Viện trưởng Viện Nghiên cứu chiến lược thương hiệu và Cạnh tranh cho rằng, Bộ chỉ số FTA Index là một công cụ quan trọng, bổ sung vào hệ thống các bộ chỉ số đã có, giúp cung cấp một góc nhìn toàn diện về tiến trình phát triển, cải cách và thích ứng của các bên liên quan, đặc biệt là doanh nghiệp, trong bối cảnh hội nhập quốc tế.
Với ý nghĩa lớn, Bộ chỉ số này không chỉ giúp các địa phương soi chiếu, đánh giá thực trạng mà còn tạo điều kiện học hỏi từ những nơi khác, từ đó thúc đẩy sự cải thiện và đổi mới. Bên cạnh đó, nó cho phép phân tích cụ thể từng khía cạnh, giúp các bên nhận diện điểm mạnh, điểm yếu và tìm ra những giải pháp phù hợp.
Sự ra đời của FTA Index cũng mang đến một công cụ để doanh nghiệp, chính quyền địa phương và cả cơ quan Trung ương đánh giá mức độ tận dụng cơ hội từ các cam kết quốc tế. Điều này góp phần hỗ trợ cải cách thể chế, cải thiện môi trường kinh doanh và thúc đẩy sự phát triển bền vững.
Nhìn rộng hơn, theo TS. Võ Trí Thành, FTA Index phản ánh mục tiêu hội nhập không chỉ để thực thi cam kết mà còn để phát triển kinh tế, cải thiện đời sống và xây dựng một môi trường thuận lợi cho doanh nghiệp nội địa lẫn doanh nghiệp FDI. Qua đó, các mục tiêu quan trọng như mở rộng thương mại, thu hút đầu tư, thúc đẩy cải cách thể chế và đổi mới mô hình tăng trưởng đều được hỗ trợ.
Điều này cho thấy, bộ chỉ số không chỉ là công cụ đánh giá mà còn là động lực khuyến khích các địa phương và doanh nghiệp vượt lên, không chỉ đáp ứng cam kết mà còn dẫn đầu xu thế. Đây chính là tinh thần cần thiết trong giai đoạn hội nhập hiện nay.
“Việc xây dựng bộ chỉ số phản ánh sự chuyển biến căn bản trong cách điều hành và xây dựng chính sách, đặc biệt nhấn mạnh yếu tố “làm gì cũng phải đo lường được”, TS Võ Trí Thành nhấn mạnh và cho rằng, Bộ chỉ số này không phải là giải pháp toàn diện để xử lý mọi vấn đề, nhưng là công cụ hữu ích giúp nhận diện những điểm cần cải thiện nhằm tận dụng hiệu quả các FTA.
Ông Lê Anh Văn - Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ pháp luật và Phát triển nguồn nhân lực (Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam) cũng nhấn mạnh, việc xây dựng, công bố Bộ chỉ số FTA Index rất ý nghĩa, quan trọng, bởi Việt Nam đã có được bộ công cụ đo lường được mức độ tận dụng FTA của doanh nghiệp, cũng như mức độ hỗ trợ của chính quyến địa phương đối với doanh nghiệp trong tận dụng các FTA.
Đồng thời, qua Bộ chỉ số này, Chính phủ sẽ nắm rõ hơn tình hình triển khai hỗ trợ doanh nghiệp tận dụng FTA của các địa phương để có những chỉ đạo, giám sát công tác thực thi FTA tại các địa phương. Đồng thời, có giải pháp, hỗ trợ gỡ khó kịp thời; từ đó giúp cho doanh nghiệp có định hướng phát triển bền vững, đáp ứng các tiêu chuẩn hội nhập.
Trước ý nghĩa tích cực trên, có thể nói, việc triển khai xây dựng bộ chỉ số FTA Index của Bộ Công Thương được giới chuyên gia đánh giá rất cao và đặt nhiều kỳ vọng có thể cải thiện, gỡ khó cũng như nâng cao năng lực tận dụng FTA cho doanh nghiệp. Bởi thực tế, thời gian qua, mức độ cung cấp thông tin FTA đối với doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa là chưa rõ nét. Còn ở góc độ thực thi, hầu như doanh nghiệp khu vực nhỏ và vừa đang thiếu các công cụ tiếp cận FTA.
Do vậy, thông qua FTA Index, doanh nghiệp cải thiện các hạn chế, khó khăn trong quá trình tận dụng FTA. Đồng thời, nhận biết được chính sách của Nhà nước đang hỗ trợ địa phương ở địa bàn thực thi FTA như thế nào; giúp cho doanh nghiệp định hướng chiến lược về kinh doanh, đầu tư vào sản phẩm hàng hoá, đáp ứng về tiêu chuẩn chất lượng hàng hoá cũng như có kế hoạch nâng cao chất lượng nguồn nhân lực..., nâng cao lợi thế cạnh tranh khi vươn ra thị trường quốc tế.
Bộ chỉ số FTA Index năm 2024 đã được công bố, song trong quá trình triển khai FTA Index, cần thúc đẩy sự phối hợp liên ngành tuyên truyền, tăng cường nhận thức của doanh nghiệp về ý nghĩa của bộ chỉ số, từ đó doanh nghiệp nắm và hiểu để cung cấp dữ liệu chuẩn xác với thực tế, và cơ quan chức năng sẽ có đánh giá xác thực hơn về việc tận dụng FTA của doanh nghiệp. Trong đó, phải nhận diện được các khó khăn, vướng mắc của doanh nghiệp ở đâu để có sự điều chỉnh, đề xuất tháo gỡ kịp thời.
Nếu có thể, trong quá trình thực hiện FTA Index, cơ quan quản lý cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, thậm chí kể cả AI để khảo sát, đánh giá, qua đó, tăng hiệu quả của bộ công cụ.
Về phía Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam, các tổ chức đại diện doanh nghiệp luôn sẵn sàng kết nối, hỗ trợ để tuyên truyền FTA Index đến doanh nghiệp. Tuy nhiên, do có những tổ chức hội mang tính đa ngành, đơn ngành, cần phân loại để có cách thức phối hợp hiệu quả hơn; đồng thời phải có các chương trình tập huấn để các hiệp hội thành viên hiểu rõ FTA Index, từ đó, tạo "chân rết", xây dựng mạng lưới để triển khai FTA Index hiệu quả.
Việt Nam đang bước vào kỷ nguyên mới - kỷ nguyên vươn mình phát triển giàu mạnh, văn minh và thịnh vượng của dân tộc, nơi khát vọng thịnh vượng; Việt Nam đưa ra tầm nhìn đến năm 2045 là nước phát triển, có thu nhập cao.
Do đó, Việt Nam xác định năm 2025 phải đạt mức tăng trưởng ít nhất từ 8% trở lên, tạo đà, tạo lực, tạo khí thế tăng trưởng những năm tiếp theo đạt tăng trưởng 2 con số, thoát khỏi bẫy thu nhập trung bình. Trong đó, xác định các động lực tăng trưởng là tiêu dùng, đầu tư. Muốn vậy, phải chính sách thông thoáng, hạ tầng thông suốt, quản lý thông minh; thúc đẩy mạnh mẽ các động lực tăng trưởng mới như kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, kinh tế sáng tạo, kinh tế tri thức, tập trung phát triển các ngành mới nổi, mang lại giá trị thặng dư cao như chíp bán dẫn, trí tuệ nhân tạo (AI), điện toán đám mây, internet vạn vật.
Để tiến vào kỷ nguyên mới đòi hỏi Việt Nam phải thực hiện rất nhiều nhiệm vụ, đòi hỏi quyết tâm phải cao, nỗ lực phải lớn, hành động phải quyết liệt, có trọng tâm, trọng điểm. Tại lễ công bố Bộ chỉ số FTA Index, Thủ tướng Chính phủ đã khẳng định, Chính phủ sẽ tiếp tục đẩy mạnh các giải pháp tận dụng tối đa lợi ích từ các FTA đã ký kết, nâng cao chất lượng thực thi cam kết quốc tế, mở rộng thị trường và ký kết thêm các FTA mới với đối tác tiềm năng như Brazil, Ấn Độ, Trung Đông để đa dạng hoá thị trường, sản phẩm, chuỗi cung ứng.
Các bộ, ngành, địa phương phải tự lực, tự cường, phân cấp, phân quyền, giảm 30% chi phí, thời gian thực hiện và số thủ tục hành chính trong năm nay để tạo môi trường kinh doanh thông thoáng, tạo môi trường đầu tư hấp dẫn. Chúng ta phải tập trung vào cải cách hành chính, giảm chi phí tuân thủ, giảm chi phí đầu vào, ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, công nghệ số, phát triển các động lực tăng trưởng mới.
Đây cũng là cơ hội để tái cấu trúc lại thị trường xuất khẩu của Việt Nam, đầu tư vào động lực xuất khẩu của Việt Nam; Chính phủ, các bộ, ngành, người dân, doanh nghiệp đều phải chung sức, đồng lòng, đoàn kết thống nhất, kết hợp kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại để làm.
Khi khó khăn chỗ này thì phải tìm chỗ khác, mở rộng sang thị trường khác; nâng cao chất lượng sản phẩm đi vào xanh, sạch, giảm chi phí đầu vào; cơ cấu lại sản xuất, kinh doanh, quy hoạch lại vùng nguyên liệu phù hợp, nâng cao chất lượng sản phẩm, đổi mới mẫu mã, bao bì; tích cực chống buôn lậu; bảo vệ bản quyền, quyền sở hữu trí tuệ.; phải biến khó khăn, thách thức thành thời cơ, thuận lợi.
Chính phủ chỉ đạo hỗ trợ doanh nghiệp bằng chính sách thuế như giãn, hoàn thuế; xây dựng để sửa các luật giảm thuế, phí, lệ phí trình Quốc hội; giảm tiền thuê đất, giảm chi phí tuân thủ… tạo giảm chi phí đầu vào, tăng tính cạnh tranh cho doanh nghiệp nhằm nâng cao chỉ số FTA Index. Phải học tập kinh nghiệm các nước thích ứng điều kiện chính sách thuế quan hiện nay; phải luôn luôn lắng nghe, luôn luôn thấu hiểu, chia sẻ, cùng làm, cùng thắng, cùng phát triển.
