Đưa di sản vào đời sống cộng đồng
Thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, Thành ủy Hà Nội đã ban hành Chương trình hành động số 08-CTr/TU ngày 17/3/2026; UBND thành phố ban hành Kế hoạch số 128/KH-UBND ngày 30/3/2026 để triển khai thực hiện. Năm 2026 cũng là năm đầu tiên Ngày Văn hóa Việt Nam được tổ chức trên phạm vi cả nước, với ngày 24/11 hằng năm được xác định là Ngày Văn hóa Việt Nam.

Các nghệ sĩ biểu diễn tại lễ khai mạc Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026.
Với một đô thị có bề dày lịch sử như Hà Nội, bảo tồn di sản đặt ra yêu cầu duy trì những giá trị văn hóa trong đời sống đương đại. Những công trình, hiện vật, loại hình nghệ thuật và tri thức truyền thống cần được cộng đồng thực hành, gìn giữ và trao truyền qua các thế hệ.
Tại họp báo về Ngày Văn hóa Việt Nam ở Hà Nội, ông Phạm Xuân Tài, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội cho biết, các hoạt động được tổ chức nhằm tôn vinh giá trị di sản văn hóa của Thủ đô, tạo điều kiện để người dân và du khách trực tiếp tham gia, trải nghiệm các hoạt động văn hóa, nghệ thuật. Thành phố chú trọng phát huy vai trò của nghệ nhân, nghệ sĩ và cộng đồng trong gìn giữ, thực hành, trao truyền di sản.
Tinh thần đó được thể hiện qua chương trình diễu hành di sản dự kiến diễn ra sáng 21/11, với 18 khối, khoảng 2.300 nghệ nhân và người dân thuộc 48 xã, phường tham gia. Các loại hình tín ngưỡng thờ Tứ bất tử, ca trù, hát xẩm, chèo tàu Tổng Gối, múa bồng, cồng chiêng của người Mường, kéo co ngồi đền Trấn Vũ cùng các nghề truyền thống như gốm Bát Tràng, lụa Vạn Phúc, áo dài Trạch Xá, tranh Hàng Trống sẽ được giới thiệu bởi chính những cộng đồng đang gìn giữ và thực hành.
Hoạt động hưởng ứng cũng được triển khai tại nhiều địa phương. Trong số 126 xã, phường của Hà Nội, 115 địa phương đã đăng ký chương trình cụ thể, gắn với di sản, làng nghề, lễ hội và những câu chuyện văn hóa riêng. Từ tour trải nghiệm di sản Phú Thượng, chương trình tại Thư Lâm đến hoạt động kỷ niệm 600 năm hào khí Tốt Động - Chúc Động, mỗi địa phương lựa chọn cách giới thiệu và phát huy những giá trị văn hóa gắn với lịch sử, bản sắc của mình.
Tại Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026 với chủ đề “Thăng Long Kẻ Nghệ” (13 - 28/11), triển lãm “Chạm Đồng Xuân” đưa 25 nghệ sĩ, nhóm nghệ sĩ trong nước và quốc tế đến với ngôi chợ hơn trăm năm tuổi. Những chất liệu quen thuộc của chợ như vải vóc, mây tre, giấy vàng mã được sử dụng trong các hoạt động sáng tạo, tiểu thương đóng góp câu chuyện, chất liệu và trực tiếp tham gia quá trình thực hiện.
Triển lãm gợi ra một cách nhìn về di sản đô thị từ chính đời sống của cộng đồng. Giá trị của một không gian được bồi đắp qua kiến trúc, dấu tích vật chất, ký ức, tập quán và câu chuyện của những người gắn bó với nơi đó. Khi câu chuyện của tiểu thương và những chất liệu quen thuộc trong sinh hoạt được đưa vào tác phẩm, không gian di sản có thêm cơ hội kết nối với công chúng đương đại.
Công nghệ số cũng được Hà Nội sử dụng để mở rộng khả năng tiếp cận di sản. Phường Bạch Mai ra mắt website tham quan ảo 360 độ di tích, phường Thanh Xuân xây dựng mô hình “Nhà văn hóa số”. Bên cạnh đó, từ ngày 21 đến 24/11, 5 không gian trải nghiệm văn hóa được tổ chức tại khu vực hồ Hoàn Kiếm và các địa điểm lân cận, trong đó không gian làng nghề, phố nghề truyền thống tạo điều kiện để người dân tìm hiểu quy trình thực hành nghề, giao lưu với nghệ nhân. Những phương thức này góp phần đưa thông tin di sản đến gần công chúng, đồng thời mở thêm cơ hội tiếp xúc trực tiếp với người đang gìn giữ các giá trị truyền thống.

Giao diện website tham quan ảo 360 độ di tích của phường Bạch Mai. Ảnh chụp màn hình.
Trao truyền giá trị, tiếp nối bản sắc
Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, đến tháng 11/2026, thành phố có 337 làng nghề, làng nghề truyền thống và nghề truyền thống được công nhận, cùng 415 nghệ nhân, gồm 19 Nghệ nhân nhân dân, 72 Nghệ nhân ưu tú và 324 Nghệ nhân Hà Nội. Đây là lực lượng nắm giữ kỹ thuật, tri thức và những bí quyết nghề được tích lũy qua nhiều thế hệ.
Tuy nhiên, việc duy trì các nghề truyền thống đang đối diện thách thức về lực lượng kế cận. Tại buổi làm việc với Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội trước thềm Festival Bảo tồn và Phát triển làng nghề toàn cầu lần thứ nhất, bà Zhang Hong, Giám đốc Hội đồng Thủ công thế giới (WCC) khu vực châu Á nhận định, ngành thủ công trong khu vực đang đối mặt với tình trạng nghệ nhân ngày càng già hóa, nguy cơ mai một kỹ năng truyền thống và những hạn chế trong tiếp cận thiết kế đương đại.
Đối với các nghề thủ công, tri thức và kỹ năng được lưu giữ chủ yếu qua quá trình thực hành, truyền dạy trực tiếp. Khi thiếu người kế nghiệp, những kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều thế hệ có nguy cơ bị đứt đoạn. Vì vậy, tạo điều kiện để người trẻ tiếp xúc, học hỏi và tham gia vào quá trình thực hành nghề là yêu cầu quan trọng trong công tác bảo tồn.
Bên cạnh đó, việc tạo môi trường để người trẻ trực tiếp tiếp xúc với nghề cũng được triển khai qua các hoạt động sáng tạo. Trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, chương trình “Re:Craft - Làng nghề tái sinh” đã đưa khoảng 100 sinh viên từ 11 trường đại học đến 5 làng nghề: sơn mài Hạ Thái, gốm Kim Lan, mây tre đan Phú Vinh, thêu Quất Động và rối nước Đào Thục. Tại đây, sinh viên gặp gỡ nghệ nhân, quan sát quy trình sản xuất, tìm hiểu câu chuyện nghề trước khi tham gia thiết kế.
Phát biểu tại lễ khai mạc, ông Jonathan Wallace Baker, Trưởng Đại diện UNESCO tại Việt Nam nhấn mạnh: “Việc đặt các nghề thủ công truyền thống trong mối tương tác với nghệ thuật, kiến trúc và thiết kế đương đại sẽ mở ra những cách thức mới để phát huy tri thức, sự khéo léo của các thế hệ nghệ nhân, từ đó hình thành những sản phẩm, hình thức biểu đạt và cơ hội phát triển mới”.
Việc kết nối nghề truyền thống với nghệ thuật, kiến trúc và thiết kế đương đại mở thêm không gian để người trẻ tham gia vào quá trình sáng tạo. Tuy nhiên, đổi mới cần dựa trên hiểu biết về lịch sử, kỹ thuật và ý nghĩa văn hóa của di sản. Những yếu tố truyền thống chỉ thực sự được tiếp nối khi người tham gia hiểu được giá trị vốn có, thay vì sử dụng chúng như chất liệu trang trí đơn thuần.
Áo dài cũng là một biểu tượng văn hóa cần được duy trì qua thực hành trong đời sống. Với Lễ hội Áo dài Du lịch Hà Nội 2026 (21 - 23/11), Ban Tổ chức mong muốn áo dài tiếp tục hiện diện trong sinh hoạt hằng ngày, trở thành lựa chọn tự nhiên của các thế hệ người Việt, nhất là người trẻ. Hà Nội đang nghiên cứu, xây dựng hồ sơ khoa học về áo dài, hướng tới đề cử di sản này vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại của UNESCO trong giai đoạn 2027 - 2030.
Từ việc đưa di sản vào không gian sinh hoạt cộng đồng, hỗ trợ nghệ nhân truyền nghề đến tạo cơ hội để người trẻ tham gia thực hành và sáng tạo, Hà Nội đang triển khai nhiều hướng tiếp cận nhằm duy trì sức sống của các giá trị truyền thống. Hiệu quả của những nỗ lực này sẽ được thể hiện qua khả năng tiếp nối. Đó là di sản tiếp tục được thực hành, tri thức nghề được trao truyền và các giá trị văn hóa vẫn hiện diện trong đời sống của cộng đồng.