Ngày 30/3/2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Chỉ thị số 10/CT-TTg (Chỉ thị 10) về tăng cường thực thi tiết kiệm điện và phát triển điện mặt trời mái nhà. Trong bối cảnh hệ thống điện quốc gia đứng trước áp lực chưa từng có về phụ tải, biến động nguồn nhiên liệu toàn cầu và yêu cầu bảo đảm tăng trưởng kinh tế hai con số giai đoạn 2026–2030, Chỉ thị 10 được xem là một “mệnh lệnh hành động” nhằm chuyển đổi tư duy sử dụng năng lượng của toàn xã hội.
Trong nhiều năm, Việt Nam thường nhìn bài toán đảm bảo nguồn cung điện dưới góc độ “đầu tư thêm nguồn điện để đáp ứng nhu cầu tăng trưởng”. Nhưng Chỉ thị 10 cho thấy một bước chuyển quan trọng coi tiết kiệm điện là “nguồn năng lượng đầu tiên”, là giải pháp hạ áp lực lên hệ thống điện quốc gia nhanh nhất, ít tốn kém nhất và hiệu quả nhất.
Ông Nguyễn Quốc Trung – Phó Tổng giám đốc Tổng công ty TNHH MTV Vận hành hệ thống điện và Thị trường điện Quốc gia (NSMO) cho biết, thực tế vận hành hệ thống điện từ đầu năm gặp nhiều thách thức. Đặc biệt hệ thống điện quốc gia đã xác lập kỷ lục mới với công suất cực đại cũng như sản lượng điện tiêu thụ.
Xác định tiết kiệm điện không chỉ là giải pháp giảm chi phí, mà là một công cụ trực tiếp hỗ trợ vận hành hệ thống điện, về mặt kỹ thuật, tiết kiệm điện góp phần giảm phụ tải đỉnh, giảm áp lực cho lưới truyền tải và phân phối, tạo thêm dư địa điều hành và hạn chế nguy cơ quá tải cục bộ, nhất là trong các thời điểm nắng nóng kéo dài.
Theo đánh giá của NSMO, hiện tượng El Nino có xác suất xảy ra cao, nắng nóng năm 2026 có thể kéo dài đến hết tháng 7 và tháng 8; nếu xuất hiện các đợt nắng nóng liên tiếp nhiều ngày, phụ tải hệ thống điện miền Bắc có thể tăng thêm khoảng 2.000–3.000 MW so với mức cực đại trong các đợt nắng nóng năm 2025, tức có khả năng đạt trên 31.000–32.000 MW.
Trong bối cảnh đó, ông Nguyễn Mạnh Quang – Phó trưởng ban Kinh doanh và Mua bán điện – Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) cho biết: Để chủ động ứng phó, EVN đã đưa ra nhiều giải pháp, biện pháp về kỹ thuật, đầu tư xây dựng cũng như tiết kiệm điện và coi tiết kiệm điện là một phần quan trọng của bài toán bảo đảm an ninh năng lượng, an toàn hệ thống điện quốc gia và cung ứng điện ổn định cho đất nước.
Chỉ thị 10 đặt ra mục tiêu nhằm bảo đảm cung ứng điện an toàn, ổn định, liên tục cho sản xuất kinh doanh và đời sống nhân dân là nhiệm vụ trọng tâm, cấp bách, có ý nghĩa quyết định đối với tăng trưởng kinh tế và an ninh năng lượng quốc gia.
Tuy nhiên, công tác vận hành hệ thống điện năm 2026 đang đối mặt với rất nhiều khó khăn, thách thức. Dự báo nắng nóng gay gắt, kéo dài khiến nhu cầu tiêu thụ điện tiếp tục tăng cao; tình hình địa chính trị thế giới diễn biến phức tạp tác động đến cung ứng nhiên liệu cho phát điện; nhiều tổ máy phải giảm tải để đáp ứng yêu cầu môi trường trong khi sự xuất hiện của các trung tâm dữ liệu, xe điện, hạ tầng sạc và các ngành công nghiệp công nghệ cao đang đặt ra yêu cầu ngày càng khắt khe hơn đối với chất lượng điện năng và độ ổn định của hệ thống.
Ông Nguyễn Quốc Trung khẳng định, thực hiện Chỉ thị 10, NSMO đã chủ động phối hợp với các đơn vị nghiên cứu phương án điều chỉnh phụ tải trong các khung giờ cao điểm, đẩy mạnh tuyên truyền sử dụng điện tiết kiệm, hiệu quả tới người dân và doanh nghiệp.
“Chúng tôi cho rằng, trong bối cảnh phụ tải mới phát triển nhanh như trung tâm dữ liệu, xe điện, hạ tầng sạc và các khu công nghiệp công nghệ cao, bài toán điều chỉnh phụ tải và chia sẻ trách nhiệm sử dụng điện cần được triển khai sớm, thực chất và hiệu quả hơn”, ông Trung nhấn mạnh.
Năm 2026 là năm đầu triển khai Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 5 năm (2026 – 2030) với mục tiêu tăng trưởng ở mức hai con số, đặt ra yêu cầu rất lớn đối với bảo đảm cung ứng điện, nhất là phát triển các nguồn điện nền và năng lượng sạch trong nước. Trong khi đó, thị trường năng lượng quốc tế tiếp tục diễn biến phức tạp, tiềm ẩn nhiều rủi ro, tác động trực tiếp đến an ninh năng lượng quốc gia, nếu không kịp thời có các giải pháp đồng bộ, quyết liệt và hiệu quả, nguy cơ mất cân đối cung – cầu điện có thể xảy ra, đặc biệt trong giai đoạn 2026–2028.
Trong bối cảnh đó, Bộ Công Thương đã kịp thời tham mưu Chính phủ ban hành Chỉ thị 10 với mục tiêu tiết kiệm tối thiểu 3% tổng điện năng tiêu thụ toàn quốc trong năm 2026; riêng các tháng cao điểm nắng nóng từ tháng 4 đến tháng 7 phải tiết kiệm tối thiểu 10% điện năng tiêu thụ. Đồng thời triển khai mạnh các chương trình điều chỉnh phụ tải (DR), quản lý nhu cầu điện (DSM), phấn đấu dịch chuyển tối thiểu 3.000 MW công suất phụ tải khỏi giờ cao điểm.
Chuyên gia kinh tế, PGS.TS Trần Đình Thiên nhận định, Chỉ thị 10 xuất hiện đúng thời điểm nền kinh tế bước vào chu kỳ tăng trưởng mới với yêu cầu tiêu thụ năng lượng rất lớn. Nếu trước đây tiết kiệm điện chủ yếu được nhìn nhận dưới góc độ vận động xã hội thì hiện nay đây là vấn đề an ninh năng lượng quốc gia.
Một trong những điểm đột phá của Chỉ thị 10 là thúc đẩy phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ gắn với lưu trữ năng lượng.
Theo Chỉ thị, Chính phủ đặt mục tiêu khoảng 10% cơ quan công sở và 10% hộ gia đình trên cả nước lắp đặt điện mặt trời mái nhà; đồng thời phấn đấu đạt 20% công suất theo kế hoạch phát triển điện mặt trời mái nhà giai đoạn 2026–2030 của các địa phương.
Chuyên gia năng lượng Hà Đăng Sơn nhận định, khác với giai đoạn bùng nổ điện mặt trời trước đây vốn thiên về đầu tư bán điện lên lưới, lần này định hướng được xác lập rất rõ: ưu tiên tự dùng tại chỗ, giảm phụ tải giờ cao điểm, giảm áp lực đầu tư hệ thống truyền tải. Đây được xem là bước chuyển quan trọng trong tư duy phát triển năng lượng phân tán.
Theo thống kê của Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), đến cuối tháng 3/2026, cả nước đã có khoảng 12.015 khách hàng lắp đặt điện mặt trời mái nhà tự sản xuất – tự tiêu thụ với tổng công suất khoảng 1.787 MWp. Riêng năm 2025 có gần 6.000 khách hàng mới tham gia.
Khu vực miền Bắc – nơi thường chịu áp lực thiếu điện trong mùa nắng nóng đang chứng kiến tốc độ phát triển nhanh của mô hình này. EVNNPC và EVNHANOI hiện chiếm khoảng 42,5% số khách hàng và hơn 37% tổng công suất điện mặt trời mái nhà toàn quốc.
Đáng chú ý, nhiều doanh nghiệp lớn đã chủ động đầu tư điện mặt trời mái nhà không chỉ để giảm chi phí điện mà còn đáp ứng yêu cầu xanh hóa chuỗi cung ứng toàn cầu.
Tại Bắc Ninh, nhiều doanh nghiệp điện tử FDI đã triển khai đồng bộ hệ thống điện mặt trời mái nhà kết hợp lưu trữ năng lượng nhằm giảm phụ thuộc vào điện lưới giờ cao điểm.
Trong khi đó, EVNNPC đã triển khai lắp đặt điện mặt trời mái nhà tại 183 trụ sở làm việc với tổng công suất khoảng 7,1 MWp. Mô hình này vừa giúp giảm tiêu thụ điện, vừa tạo hiệu ứng lan tỏa trong cộng đồng doanh nghiệp và người dân.
Bên cạnh chỉ ra những điểm tiến bộ của Chỉ thị 10, ông Hà Đăng Sơn cũng cho rằng khi kết hợp với pin lưu trữ BESS, điện mặt trời mái nhà sẽ tạo ra “nguồn điện tại chỗ” rất quan trọng cho tương lai.
Khác với nhiều văn bản trước đây thiên về khuyến khích, Chỉ thị 10 quy định khá cụ thể trách nhiệm của từng nhóm đối tượng. Đặc biệt, khối cơ quan công sở luôn được cho là khu vực sử dụng điện kém hiệu quả và lãng phí thì Chỉ thị 10 yêu cầu phải xây dựng kế hoạch tiết kiệm điện, thay thế thiết bị hiệu suất thấp, đưa tiêu chí tiết kiệm điện vào đánh giá mức độ hoàn thành nhiệm vụ hằng năm.
Cùng với đó, hệ thống chiếu sáng công cộng phải giảm tối thiểu 30% điện năng tiêu thụ; các bảng quảng cáo, chiếu sáng trang trí ngoài trời phải giảm ít nhất 50% công suất vào giờ cao điểm buổi tối.
Đối với doanh nghiệp sản xuất, đặc biệt là các cơ sở sử dụng năng lượng trọng điểm, Chỉ thị yêu cầu tiết kiệm tối thiểu 3% điện năng tiêu thụ; tham gia điều chỉnh phụ tải; chủ động chuẩn bị nguồn điện dự phòng và tích hợp năng lượng tái tạo.
Sau khi Chỉ thị được ban hành, nhiều địa phương đã khẩn trương triển khai kế hoạch hành động.
Tại Hà Nội, UBND thành phố yêu cầu các cơ quan, đơn vị tiết kiệm tối thiểu 10% điện năng trong các tháng cao điểm nắng nóng; đồng thời đẩy mạnh hệ thống chiếu sáng thông minh và khuyến khích lắp đặt điện mặt trời mái nhà tại hộ gia đình, trường học, bệnh viện.
Trong khi đó tại các tỉnh như Bắc Ninh, Hải Phòng, Thái Nguyên – những trung tâm công nghiệp lớn miền Bắc cũng tăng cường vận động doanh nghiệp tham gia các chương trình DR, dịch chuyển phụ tải khỏi giờ cao điểm.
Theo EVNNPC, khoảng 221.000 khách hàng đã cam kết tham gia các chương trình tiết kiệm điện với sản lượng dự kiến tiết giảm khoảng 305,6 triệu kWh. Hơn 100 khách hàng lớn đồng ý dịch chuyển khoảng 120 MW công suất ra khỏi giờ cao điểm, điều đó cho thấy tiết kiệm điện đang dần chuyển từ “khuyến khích tự nguyện” sang hành động có trách nhiệm và có tính hệ thống.
Ông Hà Đăng Sơn khẳng định, một trong những thay đổi lớn nhất mà Chỉ thị 10 tạo ra là thay đổi nhận thức xã hội về tiết kiệm điện.
Trong nhiều năm, tiết kiệm điện thường gắn với các khẩu hiệu như “ra khỏi phòng tắt điện”, “tắt bớt điều hòa”, “giảm chiếu sáng”. Nhưng với quy mô nền kinh tế hiện nay, cách tiếp cận đó không còn đủ.Tiết kiệm điện hiện đại phải gắn với công nghệ, quản trị năng lượng và chuyển đổi mô hình tiêu thụ.
Chính vì vậy, Chỉ thị 10 dành nhiều nội dung cho các giải pháp như quản lý nhu cầu phụ tải, số hóa quản trị năng lượng, ứng dụng thiết bị hiệu suất cao, tích hợp pin lưu trữ và huy động nguồn điện tại chỗ.
Theo TS Nguyễn Quốc Thập – Chủ tịch Hội Dầu khí Việt Nam, đây là lần đầu tiên một chỉ thị về tiết kiệm điện được thiết kế theo hướng “quản trị hệ thống năng lượng”. Ông cho rằng nếu thực hiện tốt, Việt Nam sẽ không chỉ giảm nguy cơ thiếu điện mà còn giảm đáng kể áp lực đầu tư nguồn và lưới điện mới.
“Một MW điện tiết kiệm được đôi khi có giá trị tương đương một MW điện đầu tư mới, nhưng chi phí thấp hơn rất nhiều”, ông nói.
