Những ngày đầu tháng 5/2026, Đảng ủy, lãnh đạo Báo Công Thương xây dựng Đề án nâng cấp hệ thống dữ liệu Cổng Thông tin Điện tử Bộ Công Thương và đã đề xuất tham mưu nội dung quan trọng liên quan tới an ninh lượng tử trong ngành Công Thương; chỉ đạo xây dựng một tuyến bài tuyên truyền gắn với nhiệm vụ chính trị của ngành. Thật trùng hợp, chỉ ít ngày sau, tại Trụ sở Trung ương Đảng, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm - Trưởng ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đã chủ trì buổi làm việc cho ý kiến về Đề án “Nghiên cứu ứng dụng và phát triển công nghệ lượng tử phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, đảm bảo quốc phòng, an ninh”. Đó là lý do và cũng là nguồn cảm hứng quan trọng để nhóm phóng viên Báo Công Thương thực hiện tuyến bài chính luận 5 kỳ mang tên "Dựng áo giáp lượng tử bảo vệ mạch máu an ninh năng lượng quốc gia", góp sức nhỏ bé bảo vệ an ninh năng lượng, mạch máu phát triển của đất nước trong kỷ nguyên mới.
Xin trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc
Hệ thống điện là mạch máu của nền kinh tế và đời sống. Bảo vệ kho dữ liệu và hạ tầng điều khiển của ngành điện trước hiểm hoạ lượng tử là việc phải bắt tay từ hôm nay, để dòng điện quốc gia luôn được giữ vững an toàn trong mọi tình huống.
Ngành điện Việt Nam có nhiều đơn vị đang quản lý lưới điện và điều phối mạch máu năng lượng, từ thuỷ điện Hoà Bình, Sơn La cho tới mỗi công tơ điện... Cùng với hơn 30 triệu khách hàng, ngành điện đang nắm giữ kho dữ liệu hành vi tiêu dùng lớn nhất Việt Nam. Đó là tài sản quốc gia và cũng là tấm bản đồ mà bất kỳ đối thủ nào trong cuộc đối đầu lượng tử cũng thèm muốn.
Nghị quyết số 70-NQ/TW của Bộ Chính trị đã trực tiếp giao ngành năng lượng nhiệm vụ hiện đại hoá điều độ và bảo đảm an ninh hệ thống. Cánh cửa đã mở, ngành điện có sớm dựng được lá chắn lượng tử hay không lại phụ thuộc vào nhiều yếu tố.
Muốn bảo vệ, trước hết phải biết rõ mình có gì và yếu ở đâu. Trong ngành điện, có bốn vùng dữ liệu cần được rà soát và bảo vệ trước tiên, bởi đây là những nơi mà một khi bị thu thập rồi giải mã trong tương lai, hậu quả sẽ trực tiếp chạm tới an ninh hệ thống.
Cả bốn vùng đều quy về một câu hỏi chung: Trong vòng 12 tháng tới, các đơn vị này có hoàn thành việc kiểm kê mật mã hay không? Đây mới là điểm khởi đầu của mọi lộ trình, chứ chưa phải chuyện thay thuật toán.
Điều khiến mối nguy với ngành điện trở nên nghiêm trọng là vòng đời của hầu hết tài sản số đều dài hơn khoảng cách tính đến Ngày Q, thời điểm máy tính lượng tử đủ sức phá mã được dự báo trong khoảng năm 2030 đến 2035. Nói cách khác, dữ liệu mã hoá hôm nay sẽ vẫn còn nguyên giá trị khi bị mở khoá sau này.
Chính vì vậy, công tơ điện tử thông minh là điểm cần lưu ý hàng đầu. Liên minh châu Âu đã chọn công tơ thông minh làm một trong những lĩnh vực thí điểm đầu tiên cho mã hoá hậu lượng tử, thông qua dự án PQ-REACT thuộc chương trình Horizon Europe [18]. Với chương trình hàng chục triệu công tơ thông minh đang triển khai theo Quy hoạch điện VIII, Việt Nam hoàn toàn có thể lồng yêu cầu mã hoá hậu lượng tử vào ngay từ khâu đấu thầu thiết bị mới, thay vì phải thay thế tốn kém về sau.
Ngày 21/12/1954, chỉ hai tháng sau ngày tiếp quản Thủ đô, Chủ tịch Hồ Chí Minh đến thăm Nhà máy Điện Yên Phụ và Nhà máy Đèn Bờ Hồ - tiền thân của Tổng công ty Điện lực thành phố Hà Nội (EVNHANOI) ngày nay. Người căn dặn cán bộ, công nhân:
Lời dặn mộc mạc ấy đã trở thành cội nguồn của Ngày truyền thống ngành Điện cách mạng Việt Nam và hơn 70 năm sau vẫn vẹn nguyên sức nặng. Bác đặt lên vai người thợ điện hai chữ "làm chủ", làm chủ trong vận hành máy móc và trách nhiệm gìn giữ và phát triển tài sản chung của Nhân dân.
Trong thời đại số, "nhà máy" mà người thợ điện hôm nay được giao làm chủ không chỉ là tua-bin, máy biến áp hay đường dây, mà còn là những sơ đồ điều độ, những cấu hình điều khiển và kho dữ liệu của hàng chục triệu hộ dân.
Gìn giữ nhà máy, ngày nay còn có nghĩa là gìn giữ cho được bí mật của những dòng dữ liệu ấy trước con mắt dò xét của đối thủ. Một kỹ sư điều độ tại NSMO, một nhân viên trực trạm biến áp, một cán bộ chăm sóc khách hàng, mỗi người đều đang nắm trong tay một phần "nhà máy" của thời đại mới.
Khi tinh thần làm chủ mà Bác gửi gắm năm xưa được mỗi người thợ điện hôm nay tiếp nhận bằng ý thức cảnh giác và kỷ luật bảo mật, thì đó chính là lớp phòng vệ đầu tiên, vững chắc hơn mọi giải pháp kỹ thuật, cho an ninh của mạch điện quốc gia.
Việt Nam không đơn độc và cũng không phải bắt đầu từ con số không, bởi ngành điện thế giới đã đi trước những bước cụ thể mà ta có thể học hỏi.
Bài học rút ra cho ngành điện Việt Nam rất rõ ràng. Mô hình Nhà nước đặt hàng và tài trợ cho nghiên cứu của Bộ Năng lượng Hoa Kỳ có thể tham khảo cho cơ chế đặt hàng giải pháp trong nước. Mô hình thử nghiệm trên lưới điện thực của Phòng thí nghiệm năng lượng tái tạo gợi ý cách thí điểm an toàn ngay tại NSMO. Còn dự án công tơ thông minh của châu Âu cho thấy con đường lồng ghép yêu cầu mã hoá ngay từ đầu. Cơ quan Năng lượng Quốc tế cũng đã xác định mối đe doạ lượng tử là rủi ro có thể phá vỡ các tiêu chuẩn mã hoá hiện hành và phơi bày các tín hiệu điều khiển của ngành năng lượng [9]. Vấn đề không phải là thiếu hình mẫu, mà là quyết tâm bắt tay vào làm.
Với nhiệm vụ mà Nghị quyết 70-NQ/TW của Bộ Chính trị đã giao cho ngành năng lượng [22], Cục Điện lực đang ở vị thế tham mưu chủ động cho Bộ trưởng Bộ Công Thương, không cần chờ thêm một văn bản hướng dẫn liên ngành nào khác. Việc cần làm trước hết là tham mưu ban hành ngay trong quý III năm 2026 một Chỉ thị về tăng cường an ninh mật mã và chuẩn bị chuyển đổi sang mã hoá hậu lượng tử trong ngành điện, xác định rõ EVN, EVNNPT, NSMO và 5 Tổng công ty Điện lực miền là đối tượng áp dụng, đặt mốc hoàn thành kiểm kê mật mã chậm nhất cuối năm 2027.
Cùng với đó là thành lập một Tổ công tác liên ngành, quy tụ EVN, NSMO, EVNNPT với Ban Cơ yếu Chính phủ và lực lượng an ninh mạng của Bộ Công an, để bảo đảm tiêu chuẩn kỹ thuật thống nhất. Yêu cầu mã hoá hậu lượng tử cần được lồng vào việc cập nhật Quy hoạch điện VIII, vào điều kiện đấu thầu công tơ thông minh và thiết bị điều khiển và vào hồ sơ các dự án điện hạt nhân, điện gió ngoài khơi, điện khí có hợp đồng dài hạn.
Quan trọng không kém là con người. Một lộ trình đào tạo cán bộ am hiểu cả kỹ thuật mật mã lẫn vận hành hệ thống điện cần được khởi động sớm, lồng vào chỉ tiêu đào tạo nhân lực mà Nghị quyết 70-NQ/TW đã đặt ra, đặt hàng các trường đại học kỹ thuật mở chuyên ngành an ninh hệ thống điện và mật mã hậu lượng tử. Xuyên suốt tất cả là nguyên tắc ưu tiên giải pháp do Việt Nam làm chủ, có khả năng kiểm chứng độc lập, trong đó, Ban Cơ yếu Chính phủ là cơ quan kiểm chứng. Đó chính là cách dựng nên một thế trận bảo vệ mạch điện quốc gia, nơi cơ quan quản lý nhà nước, doanh nghiệp, lực lượng cơ yếu, công an và đội ngũ kỹ sư, công nhân vận hành cùng đứng chung một chiến tuyến dưới sự lãnh đạo của Đảng.
