Đưa bản sắc văn hóa xứ Nghệ vào sản phẩm công nghiệp nông thôn

Những tín hiệu tích cực

Thực hiện Quyết định số 2269/QĐ-UBND ngày 20/6/2019 của UBND tỉnh Nghệ An phê duyệt Đề án phát triển sản phẩm hàng hóa lưu niệm phục vụ khách du lịch giai đoạn 2019 - 2025 và Kế hoạch số 360/KH-UBND của UBND tỉnh về triển khai Đề án, Sở Công Thương Nghệ An là cơ quan tham mưu và tổ chức thực hiện nhiều nội dung trọng tâm liên quan đến phát triển sản xuất, khuyến công, xúc tiến thương mại và kết nối thị trường.

Trong giai đoạn này, thông qua các chương trình khuyến công và hỗ trợ phát triển sản phẩm, Sở Công Thương đã hỗ trợ 75 đề án ứng dụng máy móc, thiết bị tiên tiến, với tổng kinh phí hỗ trợ gần 13,8 tỷ đồng, góp phần nâng cao năng suất, cải thiện điều kiện lao động và chất lượng sản phẩm tại các cơ sở sản xuất công nghiệp nông thôn. Đồng thời, Sở cũng phối hợp triển khai Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP) đồng bộ. Đến nay, toàn tỉnh có 684 sản phẩm OCOP đạt từ 3 sao trở lên, trong đó, 3 sản phẩm đạt hạng 5 sao, 43 sản phẩm đạt hạng 4 sao, 638 sản phẩm đạt hạng 3 sao, tạo nền tảng quan trọng cho phát triển sản phẩm lưu niệm và quà tặng du lịch.

Trong lĩnh vực xúc tiến thương mại và thương mại điện tử, Sở Công Thương Nghệ An đã hỗ trợ hơn 470 doanh nghiệp và thương nhân tham gia Sàn giao dịch thương mại điện tử Nghệ An, thu hút trên 9,2 triệu lượt truy cập. Bên cạnh đó, tổ chức và tham gia 102 hội chợ, hội nghị kết nối giao thương với sự tham gia của 668 doanh nghiệp trong và ngoài tỉnh. Những kết quả này góp phần mở rộng thị trường tiêu thụ cho sản phẩm công nghiệp nông thôn, tạo điều kiện để sản phẩm tiếp cận người tiêu dùng trong và ngoài tỉnh.

Năm 2025, tỉnh Nghệ An tổ chức cuộc thi Thiết kế và sáng tạo với chủ đề: “Sản phẩm hàng hóa lưu niệm đặc trưng của Nghệ An”, một hoạt động thiết thực nhằm cụ thể hóa Đề án phát triển sản phẩm lưu niệm phục vụ du lịch giai đoạn 2019 - 2025. Ban Tổ chức đã nhận được 69 sản phẩm đến từ 10 doanh nghiệp, 6 cá nhân trong và ngoài tỉnh. Các sản phẩm sử dụng chất liệu phong phú như mây, tre, gỗ, lụa, thổ cẩm, kim loại, dược liệu và đặc sản địa phương. Trong đó, nhiều sản phẩm mang đậm dấu ấn văn hóa, con người xứ Nghệ, thể hiện sự sáng tạo, tâm huyết và tình yêu quê hương. Cuộc thi đã phản ánh khá rõ "bức tranh" về năng lực thiết kế và độ sáng tạo của các sản phẩm. Qua chấm điểm, 17 sản phẩm được lựa chọn vào vòng chung khảo và nhóm sản phẩm đạt giải cao đều có điểm chung là khả năng chuyển hóa giá trị văn hóa thành hình thức sản phẩm cụ thể.

Đơn cử như nhóm sản phẩm quà tặng chủ đề về Chủ tịch Hồ Chí Minh của Khu di tích Kim Liên đạt giải Nhất nhờ thể hiện rõ giá trị biểu tượng và câu chuyện văn hóa gắn với địa danh lịch sử. Các sản phẩm đạt giải Nhì và giải Ba như: Hộp quà dược liệu Pù Mát, túi hộp quà “Ân tình xứ Nghệ” hay “Đèn cánh sen” của Công ty TNHH Đức Phong cho thấy vai trò quan trọng của thiết kế công nghiệp, bao bì và tư duy phát triển sản phẩm theo hướng quà tặng.

Kết quả cuộc thi cho thấy, khi được hỗ trợ về thiết kế và tư duy sáng tạo, các sản phẩm công nghiệp nông thôn có khả năng gia tăng giá trị và tiếp cận phân khúc thị trường cao hơn. Đặc biệt là đưa được bản sắc văn hoá xứ Nghệ vào các sản phẩm công nghiệp, lan toả, quảng bá những giá trị văn hoá tốt đẹp của địa phương đi muôn nơi. Đây là kết quả, là cơ sở thực tiễn để xem xét điều chỉnh, nâng cao hiệu quả chính sách hỗ trợ phát triển sản phẩm công nghiệp.

Tập trung vào yếu tố cốt lõi của công nghiệp văn hoá

Nhìn lại chặng đường 5 năm triển khai Đề án phát triển sản phẩm hàng hóa lưu niệm phục vụ khách du lịch giai đoạn 2019 - 2025 và kết quả cuộc thi Thiết kế và sáng tạo “Sản phẩm hàng hóa lưu niệm đặc trưng của Nghệ An” có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, không chỉ để tổng kết thực tiễn mà còn định hướng tham mưu chính sách của Sở Công Thương Nghệ An trong giai đoạn 2026 - 2030.

Thực tiễn triển khai Đề án cho thấy, mặc dù nền tảng sản xuất đã được củng cố, nhưng các yếu tố cốt lõi của công nghiệp văn hóa như: thiết kế sáng tạo, câu chuyện sản phẩm, xây dựng thương hiệu và quyền tác gi… vẫn chưa được đầu tư tương xứng. Phần lớn nguồn lực khuyến công tập trung vào phần cứng là hỗ trợ ứng dụng máy móc, thiết bị, trong khi phần mềm của sản phẩm là thiết kế, bao bì, nội dung văn hóa,…còn hạn chế. Đây chính là khoảng trống chính sách cần được lấp đầy trong giai đoạn tiếp theo.

Tỉnh Nghệ An có quy mô dân số lớn, không gian văn hóa đa dạng, nhiều làng nghề truyền thống và hệ sinh thái sản phẩm công nghiệp nông thôn phong phú. Vấn đề đặt ra không phải là thiếu nguyên liệu văn hóa mà là làm thế nào để chuyển hóa các giá trị văn hóa đó thành sản phẩm hàng hóa có giá trị tăng cao, đủ sức cạnh tranh trên thị trường.

Ông Lê Đức Ánh, Phó Giám đốc Sở Công Thương tỉnh Nghệ An cho biết, quá trình triển khai các chính sách phát triển sản phẩm tại địa phương cho thấy, thủ công mỹ nghệ, thiết kế sản phẩm, bao bì và quà tặng lưu niệm chính là những lĩnh vực có mức độ công nghiệp hóa văn hóa rõ nét nhất, đồng thời thuộc phạm vi quản lý của ngành Công Thương. Sản phẩm công nghiệp văn hóa tạo ra giá trị từ ý tưởng thiết kế, câu chuyện văn hóa và thương hiệu, tức là những yếu tố phi vật chất nhưng có khả năng quyết định giá bán và sức cạnh tranh trên thị trường. Để nâng cao giá trị văn hoá trong các sản phẩm công nghiệp, Sở Công Thương tỉnh Nghệ An định hướng tham mưu UBND tỉnh điều chỉnh và hoàn thiện các chính sách theo hướng lấy công nghiệp văn hóa làm trục phát triển đối với sản phẩm công nghiệp nông thôn và hàng hóa lưu niệm.

Trước hết, cần nghiên cứu điều chỉnh chính sách khuyến công theo hướng tăng tỷ trọng hỗ trợ cho thiết kế, bao bì, nghiên cứu phát triển sản phẩm và ứng dụng công nghệ số trong thiết kế. Việc kết nối các cơ sở sản xuất với các trường đại học, viện nghiên cứu và chuyên gia thiết kế có thể góp phần nâng cao hàm lượng sáng tạo cho sản phẩm.

Thứ hai, cần quan tâm hơn đến bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ như một trụ cột của công nghiệp văn hóa. Việc phối hợp với các cơ quan chuyên môn để hỗ trợ đăng ký kiểu dáng công nghiệp, nhãn hiệu và bảo hộ quyền tác giả đối với các sản phẩm tiềm năng, đặc biệt là sản phẩm đạt giải trong các cuộc thi thiết kế sẽ giúp hạn chế rủi ro xâm phạm, nâng cao giá trị thương mại của sản phẩm trên thị trường.

Thứ ba, chuyển đổi số trong xúc tiến thương mại cần được triển khai theo hướng phát triển năng lực bền vững cho doanh nghiệp và làng nghề. Bên cạnh việc đưa sản phẩm lên sàn thương mại điện tử, cần hỗ trợ xây dựng nội dung số, câu chuyện sản phẩm và kỹ năng bán hàng trực tuyến phù hợp với đặc thù sản phẩm công nghiệp văn hóa. Đây là điều kiện tiên quyết để sản phẩm công nghiệp văn hóa tiếp cận thị trường trong nước và quốc tế.

Công nghiệp văn hóa không phải là một lĩnh vực hoàn toàn mới đối với ngành công nghiệp Nghệ An, mà đã và đang hiện diện trong từng sản phẩm thủ công mỹ nghệ, từng làng nghề, từng cơ sở sản xuất công nghiệp nông thôn. Chặng đường 5 năm triển khai Đề án phát triển sản phẩm hàng hóa lưu niệm giai đoạn 2019 - 2025 và kết quả cuộc thi Thiết kế và sáng tạo sản phẩm lưu niệm năm 2025 cho thấy, Nghệ An đa dạng tài nguyên văn hóa, có đông đảo chủ thể sản xuất. Khi phát huy hơn nữa tư duy quản lý, sản phẩm công nghiệp văn hoá sẽ tạo được điểm nhấn ấn tượng, góp phần rất lớn quảng bá các sản phẩm, văn hoá, con người xứ Nghệ; để sản phẩm không chỉ để dùng, mà còn để "kể chuyện". 

Giai đoạn 2026 - 2030, ngành Công Thương Nghệ An tiếp tục rà soát và điều chỉnh cách tiếp cận trong công tác quản lý và tham mưu đối với lĩnh vực sản xuất công nghiệp nông thôn gắn với yếu tố văn hóa, không chỉ là cơ quan quản lý sản xuất, mà còn là chủ thể góp phần hình thành giá trị gia tăng cho sản phẩm. Khi các sản phẩm công nghiệp nông thôn Nghệ An được lựa chọn, ghi nhớ và trả giá cao hơn trên thị trường, sẽ chứng minh cho hiệu quả phát triển công nghiệp văn hóa của tỉnh trong giai đoạn tới.