Hãy bắt đầu bằng một con số biết nói, đến cuối năm 2024, tổng công suất điện mặt trời toàn cầu đã đạt khoảng 2.247 GW, tăng gần gấp đôi so với năm 2022 và cao gấp nhiều lần so với giai đoạn trước năm 2020. Đà tăng trưởng ấy chưa hề chậm lại, theo số liệu của Cơ quan Năng lượng tái tạo quốc tế (IRENA), đến hết năm 2025, công suất điện mặt trời toàn cầu đã vươn lên khoảng 2.392 GW, tăng thêm hơn 510 GW tương đương mức tăng 27,2%, chỉ trong một năm lượng điện mặt trời được lắp đặt mới đã lớn hơn tổng công suất nguồn điện hiện có của nhiều nền kinh tế cỡ trung cộng lại. Điều đó cho thấy năng lượng mặt trời không còn là một nguồn điện bổ sung, mà đang trở thành một trong những trụ cột chính của quá trình chuyển dịch năng lượng toàn cầu.
Sự tăng trưởng đó không phải ngẫu nhiên, trong báo cáo Triển vọng Năng lượng thế giới 2020 của Cơ quan Năng lượng quốc tế (IEA) đã đưa ra một nhận định: điện mặt trời "giờ đây là nguồn điện rẻ nhất trong lịch sử" và đang "trở thành ông vua mới của các thị trường điện". Những diễn biến sau đó đã phần nào xác nhận nhận định này, theo Tổng quan Điện lực toàn cầu 2024 của Tổ chức nghiên cứu năng lượng Ember ghi nhận điện mặt trời là "nguồn điện tăng trưởng nhanh nhất" năm thứ ba liên tiếp, với sản lượng tăng thêm kỷ lục trong một năm, nhiều hơn bất kỳ nguồn nào khác. Từ vị thế của một nguồn năng lượng bổ trợ cách đây hơn một thập kỷ, điện mặt trời đã vươn lên trở thành một trong những trụ cột quan trọng nhất của hệ thống điện toàn cầu, định hình lại bức tranh năng lượng thế giới theo hướng xanh hơn và bền vững hơn.
Theo dự báo của IEA, công suất tái tạo toàn cầu sẽ tăng gấp đôi từ nay đến 2030, thêm khoảng 4.600 GW, trong đó riêng điện mặt trời chiếm tới 80% mức tăng. Cùng quan điểm, Hãng phân tích Wood Mackenzie nhận định điện mặt trời sẽ tiếp tục dẫn dắt làn sóng đầu tư nguồn điện mới, chiếm khoảng 59% tổng công suất phát điện được đưa vào vận hành trên toàn cầu trong giai đoạn 2024 - 2033.
Khi một công nghệ tăng trưởng theo đường cong dựng đứng suốt nhiều năm liền, đó không còn là một xu hướng nhất thời. Điện mặt trời đang trở thành nền tảng của hệ thống điện tương lai, làm thay đổi căn bản cách thế giới sản xuất, phân phối và tiêu thụ năng lượng trong thế kỷ XXI.
Động lực sâu xa nhất của cuộc bùng nổ điện mặt trời nằm ở yếu tố giá thành, đây là nơi điện mặt trời tạo ra cuộc cách mạng âm thầm mà quyết liệt nhất. Năm 2010, chi phí quy dẫn điện năng (LCOE) bình quân của điện mặt trời quy mô lớn trên thế giới vẫn ở mức 0,417 USD/kWh, cao hơn nhiều so với điện than và điện khí. Nhưng đến năm 2024, chi phí này đã giảm xuống chỉ còn 0,043 USD/kWh, tương đương mức giảm gần 90% trong vòng 14 năm. Theo IRENA, điện mặt trời hiện không chỉ rẻ hơn đáng kể so với trước đây mà còn thấp hơn khoảng 41% so với nguồn điện hóa thạch có chi phí thấp nhất.
Mức giảm này không đồng đều, mà nghiêng hẳn về phía những nước đi nhanh và làm lớn. Theo báo cáo của IRENA, năm 2024 Trung Quốc đạt LCOE khoảng 0,033 USD/kWh, Ấn Độ 0,038 USD/kWh, đều thấp hơn bình quân thế giới. Ấn tượng hơn cả là dự án Shuaibah 600 MW của Ả Rập Xê Út với giá điện chỉ 0,0104 USD/kWh, phá sâu kỷ lục 0,0135 USD/kWh của dự án Al Dhafra tại Abu Dhabi. Khi giá điện được chốt ở mức chỉ hơn 1 cent Mỹ cho mỗi kWh, lợi thế cạnh tranh của điện mặt trời không còn là câu chuyện môi trường hay chính sách, mà đã trở thành một thực tế kinh tế khó đảo ngược.
Hệ quả của đường giảm chi phí là một sự đảo luật chơi, theo IRENA, năm 2024 có tới 91% công suất tái tạo quy mô lớn đưa vào vận hành rẻ hơn lựa chọn hóa thạch rẻ nhất. Điện sạch không còn là thứ phải trợ giá để tồn tại, mà đã trở thành phương án kinh tế tự thân. Quan trọng hơn cho bài toán vận hành, chi phí pin lưu trữ quy mô lớn cũng giảm còn 192 USD/kWh năm 2024, rơi 93% so với năm 2010.
Sự kết hợp giữa điện mặt trời và pin lưu trữ đang làm thay đổi hoàn toàn bài toán kinh tế của năng lượng tái tạo. Năm 2025, chi phí điện năng bảo đảm của các hệ thống điện mặt trời kèm pin tại những vùng có điều kiện bức xạ thuận lợi chỉ còn khoảng 54–82 USD/MWh, giảm mạnh so với mức trên 100 USD/MWh của năm 2020. Theo dự báo của IRENA, con số này có thể giảm thêm khoảng 30% vào năm 2030. Khi điện mặt trời có thể cung cấp điện cả sau khi mặt trời lặn với chi phí ngày càng thấp, lập luận về tính thiếu ổn định, vốn là điểm yếu lớn nhất của công nghệ này cũng dần mất sức nặng.
Cuộc đua có những “người” dẫn đầu rõ rệt. Trung Quốc là hình mẫu với quy mô không nước nào sánh kịp. Hết năm 2025, Trung Quốc đã sở hữu khoảng 1,16 TW công suất điện mặt trời, chiếm gần một nửa quy mô toàn cầu. Chỉ trong tháng 12/2025, quốc gia này đã lắp đặt thêm hơn 40 GW, tương đương tổng công suất điện mặt trời của nhiều nước cộng lại. Quy mô khổng lồ đó không chỉ mang lại ưu thế về sản lượng, mà còn giúp Trung Quốc chi phối chuỗi cung ứng, dẫn dắt xu hướng công nghệ và kéo giá thiết bị điện mặt trời toàn cầu xuống những mức thấp chưa từng có.
Sau Trung Quốc, Mỹ tiếp tục là đầu tàu tăng trưởng lớn thứ hai thế giới, với gần 50 GWdc được lắp đặt trong năm 2024 (SEIA) nhờ các ưu đãi thuế kéo dài đến ít nhất năm 2032. Ấn Độ thúc đẩy điện mặt trời bằng các cuộc đấu thầu giá thấp kỷ lục và chương trình mái nhà quốc gia dành cho hàng triệu hộ dân. Tại châu Âu, Đức đã cán mốc khoảng 100 GWp công suất tích lũy vào cuối năm 2024, trong khi Úc tiếp tục giữ vị trí số một thế giới về điện mặt trời mái nhà với hơn 4 triệu hệ thống đang vận hành.
Tiếp theo là Mỹ, theo Hiệp hội Công nghiệp năng lượng mặt trời Hoa Kỳ (SEIA), năm 2024 quốc gia này lắp gần 50 GWdc, nhờ ưu đãi thuế đầu tư duy trì đến ít nhất 2032. Ấn Độ kết hợp đấu thầu hạ giá kỷ lục với chương trình mái nhà quốc gia phủ tới hàng triệu hộ. Tại châu Âu, Đức tiếp tục được xem là "phòng thí nghiệm chính sách" của quá trình chuyển dịch năng lượng. Theo Báo cáo Photovoltaics Report 2025 của Viện Hệ thống năng lượng mặt trời Fraunhofer (Fraunhofer ISE), công suất điện mặt trời tích lũy của Đức đã đạt khoảng 100 GWp vào cuối năm 2024. Ở chiều ngược lại, Úc nổi bật với mô hình điện mặt trời phân tán khi sở hữu hơn 4 triệu hệ thống mái nhà, đưa quốc gia này trở thành nước có tỷ lệ điện mặt trời mái nhà trên đầu người cao nhất thế giới.
Đáng chú ý là Đông Nam Á, khu vực sát sườn Việt Nam, cũng đang tăng tốc bằng những cách làm bài bản. Malaysia triển khai bộ ba cơ chế song hành cho ba nhóm đối tượng khác nhau. Theo Enerdata (Pháp), đơn vị chuyên phân tích và dự báo các vấn đề năng lượng và khí hậu toàn cầu, báo cáo công bố tháng 11/2025 cho thấy Philippines vận hành chương trình đấu thầu xanh nhiều vòng, vòng gần nhất trao tới 10,2 GW và tích hợp luôn yêu cầu lưu trữ ngay từ hồ sơ thầu. Đây là tốc độ và cách tiếp cận mà Việt Nam cần soi chiếu khi định vị mình trong khu vực.
Khảo sát khoảng 25 quốc gia cho thấy một quy luật hiện lên khá rõ: các nước thành công hầu như đều đi qua bốn nấc chính sách nối tiếp nhau, theo trình tự.
Nấc thứ nhất, là giá mua điện cố định (FIT) hoặc cơ chế bù trừ điện (net-metering) để gây dựng thị trường từ con số gần như bằng không. Cơ chế này đơn giản, dễ hiểu, giảm rủi ro cho nhà đầu tư nên hút vốn rất nhanh. Đơn cử như Đức tại thập niên 2000, Nhật Bản từ 2012, và chính Việt Nam giai đoạn 2019 đến 2020 đều khởi động bằng nấc này.
Nấc thứ hai, là chuyển sang đấu thầu cạnh tranh khi quy mô đã lớn, nhằm hạ giá tốt nhất và kiểm soát được khối lượng theo quy hoạch. Điển hình là Vùng Vịnh, Ấn Độ, Chile, Malaysia, Philippines đều dùng đấu thầu để đưa giá xuống mức kỷ lục một cách minh bạch.
Nấc thứ ba, là bổ sung cơ chế tự sản tự tiêu và mua bán điện trực tiếp giữa nguồn phát với doanh nghiệp (DPPA), để huy động vốn tư nhân và nhu cầu điện xanh của khối FDI mà không tốn ngân sách. Theo Bloomberg New Energy Finance (BloombergNEF - BNEF) - tổ chức nghiên cứu năng lượng và chuyển dịch năng lượng thuộc Tập đoàn Bloomberg, năm 2024, thế giới ký kỷ lục 68 GW hợp đồng mua bán điện doanh nghiệp, tăng 29%, trong đó các trung tâm dữ liệu dẫn đầu với hơn 17 GW.
Nấc thứ tư, đồng thời là nền móng của toàn bộ quá trình chuyển dịch năng lượng, là tăng tốc đầu tư lưới điện và hệ thống lưu trữ. Khi điện mặt trời đạt quy mô đủ lớn, bài toán không còn nằm ở việc xây thêm nguồn mà là khả năng hấp thụ và điều tiết nguồn điện đó. Đây không phải một cơ chế giá hay một gói hỗ trợ, mà là điều kiện sống còn của hệ thống điện hiện đại. Thực tiễn từ châu Âu, Mỹ, Trung Quốc hay Australia đều dẫn tới cùng một kết luận: nếu lưới điện và pin lưu trữ không theo kịp tốc độ phát triển của nguồn điện mặt trời, quá tải lưới, cắt giảm công suất và giá điện âm sẽ trở thành hệ quả tất yếu.
Câu chuyện toàn cầu không ở đâu xa, Việt Nam đã sớm đặt mình vào dòng chảy ấy bằng một chủ trương lớn. Nghị quyết 55-NQ/TW ngày 11/2/2020 của Bộ Chính trị về định hướng Chiến lược phát triển năng lượng quốc gia đặt mục tiêu tỷ lệ năng lượng tái tạo trong tổng cung năng lượng sơ cấp đạt khoảng 15 đến 20% vào năm 2030 và 25 đến 30% vào năm 2045, đồng thời yêu cầu xây dựng các cơ chế, chính sách đột phá để khuyến khích năng lượng tái tạo thay thế năng lượng hóa thạch. Chủ trương ấy tiếp tục được nâng lên và làm sát hơn ở Nghị quyết 70-NQ/TW ngày 20/8/2025 của Bộ Chính trị về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, văn kiện coi an ninh năng lượng là một trụ cột của an ninh quốc gia và tiếp tục ưu tiên năng lượng tái tạo. Trên tinh thần ấy, Quốc hội khóa XV đã thông qua Nghị quyết 253/2025/QH15 ngày 11/12 /2025 về cơ chế, chính sách phát triển năng lượng quốc gia giai đoạn 2026 đến 2030, có hiệu lực từ ngày 1/3/2026, thể chế hóa chủ trương của Đảng thành khung pháp lý mở đường cho năng lượng tái tạo. Đường lối đó là nền tảng cho cú bứt tốc ngay sau đấy.
Quyết tâm chính trị thể hiện rõ nhất ở cơ chế giá. Ông Trịnh Quốc Vũ, Phó Cục trưởng Cục Điện lực (Bộ Công Thương), nhắc lại tại một toạ đàm do Báo Công Thương tổ chức: "Vào thời điểm năm 2017, khi cơ chế FiT đầu tiên được ban hành, giá bán lẻ điện bình quân của Việt Nam mới ở mức 1.732 đồng/kWh. Thế nhưng, khi đó chúng ta đã sẵn sàng mua điện mặt trời với mức giá 9,35 US cent/kWh, tương đương hơn 2.000 đồng/kWh. Điều đó cho thấy quyết tâm chính trị khi ấy rất lớn".
Chính cú hích chính sách này đã tạo nên bước ngoặt cho ngành điện mặt trời Việt Nam, đưa công suất lắp đặt từ gần như bằng không vươn lên nhóm dẫn đầu Đông Nam Á chỉ trong vài năm ngắn ngủi, lặp lại đúng kịch bản mà nhiều quốc gia đi trước đã trải qua ở giai đoạn khởi động thị trường. Tuy nhiên, tăng trưởng thần tốc luôn đi kèm những bài toán mới về quy hoạch, hạ tầng và chi phí chuyển đổi.
Cuộc đua không chỉ có vinh quang. Mặt sau của tốc độ là một loạt vết xe mà nước đi trước đã lăn qua, để lại bài học đắt giá.
Vấp ngã rõ nhất của quá trình chuyển dịch năng lượng xảy ra khi nguồn điện đi trước lưới điện. Theo pv magazine và PV Tech, năm 2024, Chile đã phải cắt giảm tới 5,9 TWh điện tái tạo, tương đương 6,6% tổng sản lượng điện toàn quốc, dù nước này sở hữu sa mạc Atacama - một trong những vùng có tiềm năng điện mặt trời tốt nhất thế giới. Thiệt hại ước tính lên tới 562 triệu USD. Nguyên nhân rất đơn giản nhưng cũng rất điển hình: công suất nguồn tăng nhanh hơn khả năng giải tỏa của hệ thống truyền tải. Tài nguyên nắng dồi dào hóa ra vô nghĩa nếu đường dây và kho chứa không theo kịp.
Là một trong những quốc gia có tỷ lệ điện mặt trời trên đầu người cao nhất châu Âu, Hà Lan đang phải đối mặt với tình trạng nghẽn lưới ngày càng nghiêm trọng. Theo Business.gov.nl, áp lực từ sự gia tăng nhanh chóng của điện mặt trời mái nhà đã khiến Chính phủ Hà Lan phải thông qua lộ trình chấm dứt cơ chế bù trừ điện từ năm 2027, một quyết định cho thấy ngay cả những quốc gia đi đầu về chuyển dịch năng lượng cũng không thể bỏ qua giới hạn của hạ tầng lưới điện.
Ngay cả Trung Quốc cũng không nằm ngoài quy luật đó. Theo phân tích của Carbon Brief (Anh), số giờ vận hành đầy tải bình quân của các nhà máy điện mặt trời quy mô lớn tại nước này năm 2025 giảm còn 3.119 giờ, thấp hơn 312 giờ so với năm trước, phản ánh áp lực cắt giảm công suất phát đang gia tăng khi tốc độ phát triển nguồn vượt khả năng hấp thụ của hệ thống.
Vấp ngã thứ hai là khi cơ chế giá thay đổi quá đột ngột hoặc thiết kế quá rộng. Theo báo cáo thị trường điện mặt trời Mỹ năm 2024 của SEIA và Wood Mackenzie, thì California cắt giá mua điện dư khoảng 75 đến 80% khi chuyển sang cơ chế mới năm 2023, hệ quả tức thì là lắp đặt sụt mạnh, bang này mất ngôi đầu lần đầu sau hơn một thập kỷ, nhiều nhà thầu phá sản. Ngược lại, Thái Lan và Indonesia siết quá chặt, hạn ngạch mái nhà 90 MW của Thái Lan đầy ngay trong năm 2024, còn Indonesia bỏ cơ chế bù trừ điện khiến thị trường nguội lạnh tức thì (theo phân tích đăng tải trên pv magazine năm 2024). Bài học hai chiều rất rõ: nới quá tay thì vỡ quy hoạch và dồn chi phí bất công, siết quá chặt thì triệt tiêu động lực.
Nhưng trong vấp ngã cũng có lối ra và đó mới là phần đáng học nhất. Theo báo cáo năm 2024 của Cơ quan bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng bang California (Public Advocates Office), California sau cú sốc lại chứng kiến tỷ lệ lắp kèm pin lưu trữ tăng vọt từ 11% lên hơn 50%, nhờ cơ chế giá gắn theo giờ khiến pin thành lựa chọn kinh tế tự thân. Nhật Bản chuyển từ giá cố định sang cơ chế gắn giá thị trường để khuyến khích lắp pin. Đức ban hành luật chống giá âm và hợp pháp hóa điện mặt trời ban công cho người thuê nhà. Úc bắt buộc mọi bộ chuyển đổi điện phải có khả năng giảm phát từ xa để giữ ổn định hệ thống. Tất cả đều cho thấy: ở giai đoạn trưởng thành, điều khiển được hệ thống quan trọng hơn lắp thêm công suất, và tín hiệu giá theo giờ là động lực mạnh hơn mọi mệnh lệnh hành chính.
