Đề xuất 5 đột phá phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo ngành công nghiệp

Doanh nghiệp vẫn gặp khó trong đổi mới công nghệ

Phát biểu khai mạc hội thảo, ông Phạm Văn Quân - Phó Cục trưởng Cục Công nghiệp (Bộ Công Thương) cho biết, ngày 22/12/2024, khi Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 57 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, từ Nghị quyết này nhiều chương trình hành động, kế hoạch triển khai và việc bố trí các nguồn lực đã được xây dựng nhằm thúc đẩy phát triển khoa học, công nghệ. Tuy nhiên, nhìn lại chặng đường 40 năm đổi mới kể từ năm 1986, có thể thấy các động lực tăng trưởng truyền thống như vốn, đất đai và lao động vẫn chiếm vai trò chủ yếu, trong khi động lực từ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo vẫn chưa được khai thác tương xứng.

Trong thời gian tới, những chủ trương, chính sách từ Nghị quyết 57 cùng với hệ thống luật pháp và các thể chế mới về khoa học, công nghệ sẽ thực sự đi vào cuộc sống, tạo động lực mạnh mẽ để doanh nghiệp đầu tư đổi mới công nghệ, nâng cao năng suất và năng lực cạnh tranh.

Hiện Bộ Công Thương đang xây dựng một dự án luật rất quan trọng là Luật Công nghiệp trọng điểm. Đây sẽ là một bước tiến lớn nhằm khẳng định vị trí, vai trò của ngành công nghiệp trong nền kinh tế, vai trò của đổi mới sáng tạo sẽ được phát huy.

“Trong nhiều năm qua, chúng ta đã tập trung phát triển thương mại, mở rộng thị trường, ký kết và thực thi các hiệp định thương mại tự do (FTA). Tuy nhiên, vẫn chưa có một bộ luật đủ tầm để tạo nền tảng cho phát triển công nghiệp Việt Nam. Trong khi đó, mục tiêu đến năm 2030 là công nghiệp chế biến, chế tạo đóng góp khoảng 28% GDP, chúng ta vẫn còn thiếu những công cụ chính sách đủ mạnh để khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ, nâng cao năng suất và đóng góp nhiều hơn cho tăng trưởng kinh tế”- ông Phạm Văn Quân chỉ ra và nhấn mạnh: “Những chia sẻ của các chuyên gia hôm nay sẽ mang đến nhiều góc nhìn mới, giúp cộng đồng doanh nghiệp, các cơ quan quản lý nhà nước cũng như các trường đại học, viện nghiên cứu có thêm cơ sở để cùng xây dựng định hướng phát triển khoa học, công nghệ và công nghiệp trong giai đoạn tới”- lãnh đạo Cục Công nghiệp nhấn mạnh.

Trên thực tế, thời gian qua hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và phát triển công nghệ vẫn đang phải đối mặt với nhiều "điểm nghẽn". Các rào cản lớn bao gồm khung pháp lý và cơ chế tài chính chưa theo kịp thực tiễn, năng lực tài chính cùng tỷ lệ đầu tư cho nghiên cứu & phát triển (R&D) của các doanh nghiệp còn yếu, và tình trạng thiếu hụt nguồn nhân lực kỹ thuật chất lượng cao.

Theo ThS. Phùng Minh Hải - Viện Sở hữu trí tuệ quốc gia, đổi mới sáng tạo không nhất thiết phải bắt đầu từ những công nghệ đột phá hay những khoản đầu tư lớn, mà trước hết phải xuất phát từ các bài toán thực tiễn của doanh nghiệp và nhu cầu của thị trường. “Đổi mới sáng tạo cần được xem là một quá trình có phương pháp, trong đó doanh nghiệp xác định đúng vấn đề, phân tích các mâu thuẫn kỹ thuật, tận dụng tri thức sẵn có và chuyển hóa thành giải pháp phù hợp với điều kiện thực tế. Đây cũng là cách giúp doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, rút ngắn thời gian nghiên cứu, giảm chi phí đổi mới và từng bước hình thành tài sản trí tuệ, nâng cao giá trị gia tăng của sản phẩm”- ThS. Phùng Minh Hải nói.

Xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo ngành công nghiệp

Chia sẻ tại hội thảo, PGS.TS. Bùi Quang Tuấn - Phó Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam, Tổng Biên tập Tạp chí Kinh tế - châu Á – Thái Bình Dương cho biết, trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu đang tái cấu trúc, Việt Nam cần chuyển từ tư duy phát triển công nghiệp dựa trên lợi thế chi phí sang phát triển dựa trên hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Trọng tâm là xây dựng các cực tăng trưởng công nghiệp quy mô vùng, thay vì phát triển phân tán theo địa giới hành chính. Chuyên gia đề xuất hình thành 3 cực đổi mới sáng tạo quốc gia gồm: cực Bắc (Hà Nội - Bắc Ninh - Hải Phòng - Quảng Ninh) với thế mạnh điện tử, bán dẫn và logistics; cực Trung (Huế - Đà Nẵng - Quảng Nam) tập trung vào AI, công nghệ thông tin và logistics biển; cực Nam (TP. Hồ Chí Minh - Bình Dương - Đồng Nai - Bà Rịa - Vũng Tàu) phát triển sản xuất thông minh và công nghệ xanh.

“Mỗi cực cần được chuyên môn hóa theo lợi thế riêng, có cơ chế điều phối nội vùng và liên kết liên vùng để tạo quy mô đủ lớn tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Liên kết vùng không chỉ là kết nối hạ tầng hay giao thông, mà là kết nối hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, thúc đẩy dòng chảy tri thức, công nghệ, nhân lực và doanh nghiệp. Đây cũng là khâu đột phá quan trọng nhằm tháo gỡ tình trạng phát triển cục bộ, tăng cường phối hợp giữa các địa phương, qua đó hình thành năng lực cạnh tranh quốc gia và nâng cao vị thế của Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu”- PGS.TS. Bùi Quang Tuấn nói.

Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, ông Chu Việt Cường - Phòng Công nghiệp hỗ trợ, Cục Công nghiệp cho biết, hiện hành lang pháp lý hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới công nghệ đang ngày càng được hoàn thiện với nhiều cơ chế, chính sách đồng bộ. Nòng cốt là Nghị quyết số 57, cùng với đó, Quyết định số 21/2026/QĐ-TTg xác định 10 nhóm công nghệ chiến lược và 30 sản phẩm công nghệ ưu tiên, tạo cơ sở tập trung nguồn lực quốc gia cho các lĩnh vực như AI, bán dẫn, robot công nghiệp và sản xuất thông minh.

Đặc biệt, Chương trình phát triển công nghiệp hỗ trợ theo Quyết định số 929/QĐ-TTg tập trung hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao năng lực công nghệ thông qua các chính sách về nghiên cứu và phát triển, chuyển giao công nghệ, chuyển đổi số, đào tạo nhân lực, phát triển chuỗi cung ứng và tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp trong nước với khu vực FDI. Bên cạnh đó, Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo, Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa cùng các quỹ phát triển khoa học và công nghệ tiếp tục tạo nền tảng pháp lý, khuyến khích doanh nghiệp trở thành trung tâm của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và chủ động đầu tư cho nghiên cứu, ứng dụng công nghệ mới.

Để Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu và xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo ngành công nghiệp, PGS.TS. Bùi Quang Tuấn cũng đề xuất 5 nhóm giải pháp trọng tâm.

Thứ nhất, đột phá về thể chế và liên kết vùng. Theo chuyên gia, cần hoàn thiện cơ chế điều phối vùng, tăng cường liên kết giữa các địa phương thay vì phát triển manh mún theo địa giới hành chính. Bên cạnh đầu tư hạ tầng giao thông, năng lượng và hạ tầng số, cần xây dựng cơ chế chia sẻ nguồn lực, tạo không gian phát triển chung để hình thành các hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quy mô vùng.

Thứ hai, nâng cao năng lực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp. Doanh nghiệp Việt Nam cần từng bước nâng cấp năng lực công nghệ theo lộ trình để tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Thực tế cho thấy, số lượng doanh nghiệp Việt trở thành nhà cung ứng của các tập đoàn lớn như Samsung đã tăng đáng kể trong những năm qua, chứng tỏ năng lực nội địa có thể cải thiện nếu có chính sách phù hợp. Đồng thời, cần đổi mới chính sách thu hút FDI theo hướng tăng cường liên kết với doanh nghiệp trong nước, thúc đẩy chuyển giao công nghệ và lan tỏa tri thức, thay vì để khu vực FDI phát triển tách biệt.

Thứ ba, đột phá về phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Cần tập trung đào tạo đội ngũ nhân lực đáp ứng yêu cầu của các ngành công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo (AI), bán dẫn, tự động hóa và công nghệ xanh, không chỉ về số lượng mà cả chất lượng, gắn đào tạo với nhu cầu thực tiễn của doanh nghiệp.

Thứ tư, hình thành các doanh nghiệp dẫn dắt hệ sinh thái công nghiệp. Việt Nam cần có những doanh nghiệp đầu tàu đủ năng lực công nghệ và tài chính để dẫn dắt chuỗi cung ứng trong nước.

Thứ năm, tăng cường liên kết tri thức và đầu tư cho nghiên cứu, phát triển (R&D). Cần xây dựng cơ chế kết nối chặt chẽ giữa trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp để hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Theo Cục Công nghiệp, đổi mới công nghệ được xác định là động lực nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Muốn hiện thực hóa mục tiêu này, cần hoàn thiện thể chế, khơi thông nguồn lực và xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.