Sự phát triển của năng lượng tái tạo, trong đó có điện gió và điện mặt trời, là xu thế khách quan, tất yếu không chỉ ở Việt Nam mà trên toàn thế giới. Tuy nhiên, bên cạnh cơ hội, sự gia tăng nhanh của các nguồn điện này cũng đặt ra nhiều thách thức đối với vận hành hệ thống.
Chia sẻ về vấn đề này, ông Nguyễn Quốc Trung, Phó Tổng giám đốc NSMO chỉ ra, thách thức đầu tiên là dự báo và khả năng quan sát, nắm bắt thông tin của các nguồn năng lượng tái tạo. Điện gió, điện mặt trời phụ thuộc trực tiếp vào điều kiện thời tiết nên rất khó dự báo chính xác.
Thách thức thứ hai là yêu cầu về tính linh hoạt và tốc độ phản ứng của hệ thống. Năng lượng tái tạo có tính bất định cao, đặc biệt vào buổi tối, khi không còn điện mặt trời, hệ thống phải huy động tối ưu và kịp thời các nguồn truyền thống. Hệ thống pin lưu trữ năng lượng là giải pháp rất hữu hiệu để tăng tính linh hoạt và tốc độ phản ứng.
Thách thức thứ ba là ổn định động của hệ thống điện trở nên phức tạp hơn. Các nguồn năng lượng tái tạo kết nối thông qua bộ biến tần gần như không tạo ra quán tính tự nhiên như các tổ máy thủy điện, nhiệt điện than hay tua-bin khí. Khi quán tính hệ thống giảm, khả năng duy trì ổn định trước sự cố cũng giảm theo.
Đối với Bắc Ninh, dự báo giai đoạn 2027 - 2030, nhu cầu điện tại Bắc Ninh tiếp tục tăng nhanh, tạo áp lực lớn lên hệ thống lưới điện. Nếu không được đầu tư đồng bộ, hạ tầng điện có thể khó đáp ứng nhu cầu mở rộng sản xuất, nhất là tại các khu công nghiệp công nghệ cao.
Trong bối cảnh đó, điện mặt trời mái nhà có ý nghĩa đặc biệt bởi thành phố có mật độ sản xuất công nghiệp cao, nhu cầu sử dụng điện lớn và tiếp tục tăng nhanh. Vấn đề đặt ra, bài toán vận hành sẽ hoàn toàn khác khi Bắc Ninh hướng tới mục tiêu phát triển 3.392 MW điện mặt trời mái nhà vào năm 2035, trong bối cảnh công suất phụ tải cực đại được dự báo đạt khoảng 4.655 MW vào năm 2030 và tiếp tục tăng trong những năm tiếp theo.
Hiện Bắc Ninh có 185 hệ thống điện mặt trời mái nhà đấu nối lưới trung áp, trong đó 177 hệ thống được trang bị thiết bị chống phát ngược và 69 hệ thống có thiết bị kết nối với hệ thống thu thập, giám sát dữ liệu và điều khiển của cấp điều độ.
Theo ông Trần Đức Thống, Trưởng phòng Kinh doanh, Công ty Điện lực Bắc Ninh cho biết, ở quy mô vài trăm MW, khả năng này có thể đáp ứng yêu cầu hiện tại. Nhưng khi công suất tăng lên hàng nghìn MW, việc giám sát nguồn phân tán gần như theo thời gian thực sẽ trở thành yêu cầu bắt buộc.
"Thách thức không chỉ nằm ở quy mô công suất lắp đặt, mà ở khả năng tiếp nhận và điều tiết nguồn điện của lưới điện. Khi điện mặt trời phát nhiều vào buổi trưa nhưng nhu cầu sử dụng tại chỗ thấp, lượng điện dư có thể phát ngược lên lưới, gây quá tải cục bộ và biến động điện áp, đặt ra thách thức lớn hơn trong vận hành", ông Thống chia sẻ.
Theo đó, ông Thống cho rằng, cùng với đầu tư hạ tầng lưới, các giải pháp lưu trữ năng lượng bằng pin (BESS) được kỳ vọng sẽ góp phần nâng cao hiệu quả khai thác nguồn điện mặt trời, phù hợp với đặc điểm phụ tải và điều kiện vận hành của từng khu vực.
Để giải quyết vấn đề này, theo ông Thống, hiện ngành điện đã lắp đặt hệ thống BESS tại 6 trạm biến áp 110 kV trên địa bàn Bắc Ninh với tổng công suất 35 MW; đồng thời đã và đang tiếp tục phê duyệt lắp đặt tại 6 trạm biến áp 110 kV khác với tổng công suất 45 MW. Quy mô lưu trữ dự kiến tiếp tục được mở rộng trong thời gian tới.
Đánh giá về vai trò của hệ thống BESS trong phát triển và vận hành điện mặt trời mái nhà, ông Nguyễn Minh Hiếu, Giám đốc Sở Công Thương Bắc Ninh cho biết, đây là giải pháp quan trọng trong bối cảnh nhu cầu phụ tải tăng nhanh, góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn điện tại chỗ, điều hòa cung - cầu và giảm áp lực lên hệ thống điện, nhất là vào giờ cao điểm.
Tuy nhiên, theo ông Hiếu, phát triển BESS cần xuất phát từ nhu cầu thực tế, hiệu quả kinh tế và khả năng cân đối nguồn lực của từng đối tượng sử dụng, thay vì đầu tư theo phong trào. Về lâu dài, cần phát huy vai trò của cơ chế thị trường, tạo điều kiện để doanh nghiệp và người dân chủ động lựa chọn quy mô, công nghệ và phương án đầu tư phù hợp.
Điều quan trọng không chỉ là gia tăng công suất điện mặt trời mái nhà, mà còn phải nâng cao khả năng sử dụng, lưu trữ và điều tiết nguồn điện một cách hiệu quả, bảo đảm hài hòa lợi ích của nhà đầu tư với yêu cầu vận hành an toàn, ổn định của hệ thống điện.
"Chúng tôi cũng xác định an toàn và hiệu quả phải là điều kiện xuyên suốt. Phát triển nhanh nhưng không đánh đổi an toàn công trình, phòng cháy chữa cháy, an toàn điện và an toàn vận hành hệ thống", ông Hiếu nhấn mạnh.
Theo ghi nhận của ngành điện Bắc Ninh, hệ thống BESS bước đầu phát huy hiệu quả, đặc biệt tại các cơ sở thương mại, dịch vụ. Chênh lệch giá điện giữa giờ cao điểm và thấp điểm tạo động lực để doanh nghiệp đầu tư. Đáng chú ý, thời gian cấp điện của một số hệ thống đã tăng từ 1–2 giờ lên khoảng 4 giờ, phù hợp hơn với nhu cầu sử dụng điện theo từng khung giờ.
Đối với điện mặt trời mái nhà, BESS giúp tích trữ sản lượng dư vào thời điểm phụ tải thấp, nâng tỷ lệ tự tiêu thụ, điều hòa công suất và hỗ trợ ổn định hệ thống điện. Tuy nhiên, chi phí đầu tư còn lớn, trong khi các tiêu chuẩn kỹ thuật, yêu cầu phòng cháy chữa cháy và cơ chế vận hành cần tiếp tục hoàn thiện.
Theo các chuyên gia, để BESS phát triển rộng rãi, cần có chính sách khuyến khích đầu tư phù hợp, tạo điều kiện huy động nguồn lực xã hội tham gia thị trường lưu trữ năng lượng.
Thực tế cho thấy, để điện mặt trời mái nhà kết hợp hệ thống BESS được nhân rộng, chính sách hỗ trợ là điều kiện cần, nhưng chưa đủ. Từ thực tiễn thị trường, các doanh nghiệp cung ứng công nghệ đang trở thành một mắt xích quan trọng khi vừa đưa ra giải pháp kỹ thuật, vừa tìm cách tháo gỡ bài toán vốn và hiệu quả đầu tư cho khách hàng.
Gợi mở thêm hướng tiếp cận khác giải bài toán cho Bắc Ninh, ông Đào Hùng Anh, Giám đốc Công ty TNHH Năng lượng Hoa Nam - đối tác VAP của Huawei Digital Power tại Việt Nam cho rằng, cần mở rộng khả năng huy động nguồn vốn của nhà đầu tư thứ ba. Thực tế, không phải doanh nghiệp nào cũng đủ nguồn lực tự đầu tư đồng thời hệ thống điện mặt trời mái nhà và BESS, trong khi nhiều nhà đầu tư, quỹ và doanh nghiệp trong, ngoài nước sẵn sàng bỏ vốn đầu tư hệ thống tại cơ sở của khách hàng và thu hồi vốn thông qua hợp đồng mua bán điện hoặc hợp đồng dịch vụ năng lượng.
Nếu có hành lang pháp lý rõ ràng, minh bạch về cơ hội đầu tư, vận hành và cơ chế thu hồi vốn, mô hình này có thể giúp chuyển bài toán từ “doanh nghiệp phải có đủ tiền mới đầu tư” sang “doanh nghiệp có thể sử dụng năng lượng sạch bằng nguồn vốn xã hội”. Đây cũng là cách mở rộng điện mặt trời mái nhà và BESS mà không đặt toàn bộ gánh nặng tài chính lên doanh nghiệp sử dụng điện.
Cùng với vốn, hiệu quả trong suốt vòng đời dự án là yếu tố quyết định BESS có thực sự trở thành một khoản đầu tư hấp dẫn hay không. Theo ông Đào Hùng Anh, với hệ thống lưu trữ năng lượng, doanh nghiệp không chỉ quan tâm đến công suất hay dung lượng mà còn đặc biệt chú trọng độ an toàn, khả năng giám sát và duy trì hiệu suất lâu dài.
"Các giải pháp lưu trữ năng lượng thông minh Huawei được thiết kế với nhiều lớp bảo vệ từ pin, cụm pin đến toàn hệ thống; hỗ trợ giám sát nhiệt độ, trạng thái hoạt động, phát hiện dấu hiệu bất thường và triển khai các cơ chế bảo vệ nhằm hạn chế rủi ro vận hành. Nền tảng FusionSolar đồng thời cho phép theo dõi điện mặt trời và hệ thống lưu trữ trên cùng một nền tảng, từ tình trạng thiết bị đến quá trình sạc, xả và sử dụng năng lượng", ông Đào Hùng Anh chia sẻ.
Từ bài toán huy động nguồn lực cho đầu tư BESS tại Bắc Ninh, chia sẻ với phóng viên Báo Công Thương, ông Bùi Hải Nam, Giám đốc Công ty Cổ phần Giải pháp Năng lượng GLUX (đơn vị phát triển các gói điẹn mặ trời mái nhà tích hợp sẵn với BESS) cho biết, qua quá trình làm việc với nhiều khách hàng, một trong những rào cản lớn nhất khiến doanh nghiệp và người dân còn cân nhắc đầu tư điện mặt trời kết hợp BESS là chi phí ban đầu tương đối lớn.
Ở tầm chính sách, Chỉ thị 10/CT-TTg đã đặt ra yêu cầu nghiên cứu các cơ chế tài chính, tín dụng xanh, hỗ trợ lãi suất và phát triển mô hình công ty dịch vụ năng lượng (ESCO). Theo ông Nam, nếu các chính sách này sớm được cụ thể hóa bằng những sản phẩm tín dụng phù hợp, khả năng tiếp cận BESS của doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ, sẽ được cải thiện đáng kể.
Trong khi chờ các dòng vốn ưu đãi được khơi thông mạnh hơn, doanh nghiệp cung ứng giải pháp cũng chủ động tham gia giải bài toán vốn. GLUX Energy đang triển khai chính sách trả góp lãi suất 0%, giảm yêu cầu vốn đối ứng cùng một số chương trình hỗ trợ tài chính nhằm giảm áp lực đầu tư ban đầu cho khách hàng. “Chính những giải pháp tài chính linh hoạt sẽ giúp người dân và doanh nghiệp dễ dàng tiếp cận công nghệ năng lượng sạch hơn”, ông Bùi Hải Nam cho biết.
Từ sự chủ động đồng hành của các đơn vị cung ứng giải pháp có thể thấy, vai trò của Nhà nước, chính quyền, ngành điện và doanh nghiệp hết sức quan trọng trong quá trình huy động nguồn lực xã hội cho chuyển dịch năng lượng ở Bắc Ninh.
Để đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia và đẩy mạnh phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ, trong thời gian vừa qua, Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ đã chỉ đạo và hành động quyết liệt, tạo ra hành lang pháp lý mạnh mẽ để thực hiện hóa mục tiêu phát triển năng lượng tái tạo.
Tại Bắc Ninh, để thúc đẩy phát triển điện mặt trời mái nhà và vận hành hệ thống an toàn, hiệu quả, Bộ Công Thương đã triển khai nhiều giải pháp, trong đó tổ chức các cuộc họp trực tiếp với địa phương. Cụ thể, chiều 11/6/2026, Đoàn công tác của Bộ Công Thương do Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Long (nay là Thứ trưởng Bộ Ngoại giao) làm Trưởng đoàn đã làm việc với Bắc Ninh về tình hình triển khai các dự án nguồn và lưới điện trong Quy hoạch điện VIII điều chỉnh.
Tại đây, Thứ trưởng nhấn mạnh việc phát triển điện mặt trời là nội dung có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với các địa phương có tiềm năng phát triển công nghiệp như Bắc Ninh. Đồng thời cho biết, nhiều thủ tục hành chính sẽ được cắt giảm, đơn giản hóa nhằm tạo điều kiện thuận lợi nhất cho người dân và doanh nghiệp đầu tư hệ thống điện mặt trời mái nhà. Bên cạnh đó, Bộ Công Thương đã xây dựng phương án phân bổ công suất hệ thống BESS cho các địa phương và sẽ tích hợp nội dung này trong quá trình điều chỉnh, cập nhật quy hoạch điện.
Nhằm hiện thực hóa Chỉ thị số 10/CT-TTg, ngày 16/9/2026, Bộ Công Thương ban hành Công văn số 7404/BCT-ĐL, đôn đốc các bộ, ngành, địa phương đẩy mạnh lắp đặt điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ tại công sở, trường học, bệnh viện, phấn đấu hoàn thành mục tiêu trước ngày 31/3/2027.
Đáng chú ý, Bộ Công Thương đề nghị các địa phương xây dựng chương trình tuyên truyền, hỗ trợ hộ gia đình lắp đặt điện mặt trời mái nhà gắn với hệ thống lưu trữ; đồng thời đề nghị cơ quan có thẩm quyền quan tâm giải quyết nhu cầu hỗ trợ vốn đầu tư điện mặt trời mái nhà và BESS tại các đơn vị công lập theo quy định. Công văn cũng ghi nhận Bắc Ninh là một trong hai địa phương tiên phong ban hành chính sách hỗ trợ tài chính cho người dân.
Trước yêu cầu cấp thiết của phát triển điện mặt trời mái nhà, ngày 29/9/2026, Bộ Công Thương tiếp tục tổ chức Hội nghị phổ biến, thúc đẩy phát triển điện mặt trời mái nhà và triển khai Chỉ thị số 10/CT-TTg, kết nối đến hơn 700 điểm cầu trên toàn quốc.
Tại hội nghị, Thứ trưởng Bộ Công Thương Trương Thanh Hoài cảnh báo nếu các nguồn điện không được đưa vào vận hành kịp thời, việc đảm bảo cung ứng điện trong các năm sắp tới, đặc biệt là giai đoạn đến năm 2030, sẽ đối mặt với nguy cơ căng thẳng; đồng thời khẳng định yếu tố quyết định là "sự chỉ đạo sát sao của lãnh đạo các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương".
Đồng thời, Thứ trưởng yêu cầu các địa phương rà soát, đẩy mạnh việc lắp đặt, đưa vào sử dụng điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ trên các tòa nhà công sở, trường học, bệnh viện và các công trình thuộc thẩm quyền quản lý, phấn đấu hoàn thành toàn bộ mục tiêu trước mùa khô năm 2027.
“Về phía Bộ Công Thương, Bộ sẽ luôn đồng hành cùng các địa phương và cơ quan, đơn vị; phối hợp chặt chẽ để rà soát hành lang pháp lý, đơn giản hóa các thủ tục hành chính, tháo gỡ mọi điểm nghẽn để tạo điều kiện tối đa cho các tổ chức, cá nhân tham gia phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ”, Thứ trưởng Bộ Công Thương Trương Thanh Hoài cho biết.
Tiếp tục giải pháp tháo gỡ khó khăn cho điện mặt trời mái nhà, chiều 1/10, Phó Chủ tịch UBND Thành phố Phạm Văn Thịnh chủ trì buổi làm việc đánh giá tình hình đầu tư, lắp đặt điện mặt trời mái nhà tại các doanh nghiệp đã được định hướng, khuyến khích triển khai trong năm 2026 và năm 2027; đồng thời trao đổi, tháo gỡ khó khăn, thúc đẩy phát triển nguồn điện tại chỗ.
Tại buổi làm việc, ông Phạm Văn Thịnh đề nghị các cơ quan quản lý nhà nước, doanh nghiệp và các đơn vị liên quan thống nhất cách thức triển khai điện mặt trời mái nhà, bảo đảm doanh nghiệp yên tâm đầu tư và thực hiện đúng quy định.
Với sự vào cuộc quyết liệt, đồng bộ của cả hệ thống chính trị, từ cụ thể hóa chủ trương, hoàn thiện cơ chế đến huy động nguồn lực và đồng hành cùng doanh nghiệp, người dân, đang tạo nền tảng quan trọng để Bắc Ninh thúc đẩy phát triển điện mặt trời mái nhà. Đáng chú ý, địa phương không chỉ xác định đây là giải pháp bổ sung nguồn điện tại chỗ, giảm áp lực lên hệ thống điện quốc gia mà còn là hướng đi chiến lược nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh, đáp ứng yêu cầu chuyển dịch xanh trong không gian phát triển công nghiệp mới.
Tinh thần đó được thể hiện rõ tại Kế hoạch số 22/KH-UBND triển khai Chỉ thị số 10/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ, trong đó nhấn mạnh: “Phát triển điện mặt trời mái nhà vừa là trách nhiệm, vừa là quyết định đầu tư đem lại lợi ích lớn cho tổ chức, cá nhân - lợi nhà, ích nước”.
Thông điệp “lợi nhà, ích nước” cũng chính là điểm gặp nhau giữa mục tiêu bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia và lợi ích thiết thực của doanh nghiệp, người dân. Đặc biệt, với một cực tăng trưởng công nghiệp, thu hút mạnh dòng vốn FDI như Bắc Ninh, năng lượng sạch vì thế không còn đơn thuần là yếu tố đầu vào của sản xuất, mà đang trở thành một lợi thế cạnh tranh trong thu hút đầu tư.
Tuy nhiên, để biến tiềm năng năng lượng sạch thành lợi thế cạnh tranh, bên cạnh giải quyết các bài toán về vận hành, điều độ, lưu trữ, Bắc Ninh cần giải pháp then chốt hơn là khả năng huy động nguồn lực đầu tư. Bởi mục tiêu 3.392 MW điện mặt trời mái nhà khó có thể hiện thực hóa nếu thiếu dòng vốn đủ lớn và cơ chế tài chính phù hợp.
Theo đó, để thu hút nguồn lực, việc kiến tạo môi trường đầu tư minh bạch, giảm rủi ro, bảo đảm hiệu quả kinh tế cũng chính là giải pháp cấp thiết để Bắc Ninh cụ thể hóa tinh thần Nghị quyết 70-NQ/TW, khơi thông nguồn lực xã hội thúc đẩy phát triển năng lượng, khai thác hiệu quả nguồn năng lượng sạch tại chỗ, góp phần bảo đảm nguồn cung điện cho sản xuất và tạo nền tảng cho tăng trưởng xanh, bền vững của một thành phố mới.
Bài 4: Khơi thông nguồn lực
