Cuốn sổ 181 liệt sĩ và ký ức không phai

181 cái tên giữa những trang giấy cũ

Trong ngôi nhà nhỏ của vợ chồng y sĩ Đào Ngọc Thạnh (phường Cẩm Thành, tỉnh Quảng Ngãi) mọi thứ được sắp xếp một cách gọn gàng, ngăn nắp. Ở cái tuổi 96, mắt đã mờ đi, thính lực cũng giảm nhiều, nhưng khi nghe nhắc đến cuốn sổ ghi danh các liệt sĩ tại Bệnh xá Quân y B23 thì đôi mắt của vợ chồng ông vẫn rực sáng. Ở đó, có hy vọng tìm lại nơi ngã xuống cho các liệt sĩ, có ký ức về một thời rực lửa của thanh xuân, của niềm tin bất diệt.

Hơn nửa thế kỷ trôi qua, cuốn sổ đã ngả màu theo thời gian. Giấy đã sờn cũ, nhiều nét mực nhạt đi, nhưng từng dòng ghi tên tuổi, quê quán, đơn vị và những ngày cuối đời của các liệt sĩ vẫn được ông nâng niu.

Cuốn sổ được ông Thạnh gìn giữ từ năm 1968, thời điểm ông được điều động từ công việc giảng dạy nghề y tại Tỉnh đội Quảng Ngãi đến công tác tại Bệnh xá Quân y B23. Trong sổ có khoảng 200 trường hợp được ghi chép, trong đó xác định 181 người là liệt sĩ.

Đó là những chiến sĩ bị thương trên chiến trường, được chuyển qua các trạm trung chuyển rồi đưa về Bệnh xá Quân y B23 điều trị. Có người chỉ lưu lại vài ngày, có người chống chọi hàng tuần, thậm chí hàng tháng trước khi trút hơi thở cuối cùng.

“Cuốn sổ có nhiều nét chữ khác nhau, chứ không riêng gì chữ của tôi. Hồi đó tiếp nhận thương binh bị thương nặng, y sĩ, dược sĩ thay nhau ghi vào sổ”, ông Thạnh nhớ lại.

Những năm tháng hoạt động của Bệnh xá Quân y B23 gắn với điều kiện chiến tranh đặc biệt khắc nghiệt. Đường đưa thương binh về bệnh xá luôn tiềm ẩn hiểm nguy. 

Dù vậy, bệnh xá vẫn bám trụ giữa vùng núi thuộc huyện Trà Bồng cũ. Những người lính đến B23 mang theo thương tích và hy vọng được cứu chữa, trở về đơn vị. Nhưng với không ít người, đây lại là điểm cuối của hành trình. Họ đã gửi lại tuổi trẻ giữa đại ngàn Quảng Ngãi.

Sau chiến tranh, cuốn sổ nhiều lần trở thành “chỉ dấu” giúp các gia đình ở các tỉnh phía Bắc tìm kiếm người thân. Có trường hợp, chỉ cần nghe đọc tên, ông Thạnh đã nhớ ra người lính ấy từng được đưa về B23.

Tuy nhiên, ngày hi sinh ghi trong cuốn sổ đôi khi không trùng với thông tin gia đình lưu giữ. Theo ông Thạnh, nguyên nhân xuất phát từ thực tế chiến tranh. Có thương binh bị thương nặng nhưng được điều trị trong thời gian dài mới qua đời. Cán bộ quân y ghi ngày người đó trút hơi thở cuối cùng, trong khi đơn vị có thể xác định ngày hi sinh theo thời điểm bị thương, mất liên lạc hoặc một mốc thời gian khác.

Vì vậy, mỗi dòng chữ trong cuốn sổ không chỉ mang giá trị kỷ niệm mà còn có thể trở thành một mảnh ghép quan trọng để đối chiếu với hồ sơ, tài liệu và các nguồn thông tin khác trong quá trình xác minh danh tính liệt sĩ.

Ký ức dẫn đường tìm hài cốt liệt sĩ

Dược sĩ Mai Thị Kim Ngân (81 tuổi, vợ ông Thạnh) đến Bệnh xá Quân y B23 vào tháng 5/1965, bà bắt đầu công việc chăm sóc thương binh tại đây. Năm 1970, bà đi học dược sĩ ở Kon Tum, sau đó công tác tại Bệnh xá B21 rồi năm 1974 trở lại B23.

Ngồi cạnh chồng, lật giở từng trang sổ đã nhuốm màu thời gian, những ký ức về thời chiến tranh dường như vẫn hiện diện rõ ràng trong ký ức người phụ nữ đã bước sang tuổi 81. Đó là những ngày thuốc men thiếu thốn, điều kiện chăm sóc thương binh vô cùng gian khổ, bệnh xá thường xuyên phải di chuyển để bảo đảm an toàn.

Trong những năm tháng ấy, bà Ngân cũng trực tiếp chôn cất nhiều liệt sĩ. “Tôi trực tiếp chôn rất nhiều liệt sĩ. Tôi chôn cách vị trí đặt bệnh xá chỉ vài chục mét. Một phần vì khiêng không nổi, phần khác phải chôn thật nhanh để còn trở về chăm sóc những thương binh khác”, bà kể.

Nhiều năm đã trôi qua, những cánh rừng thay đổi, đường sá mở rộng, dấu tích chiến tranh dần bị thời gian phủ lấp. Tuy nhiên, trong ký ức của những người từng sống, chiến đấu và làm nhiệm vụ quân y tại B23, những vị trí từng chôn cất liệt sĩ vẫn còn hiện diện.

Khi biết về “Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”, vợ chồng ông Thạnh đặc biệt quan tâm. Ông lấy một tờ giấy, chậm rãi vẽ lại sơ đồ 3 khu vực mà mình vẫn nhớ.

Khu A nằm bên cạnh đỉnh dốc Bà Dũng, phía đối diện là núi Ông. Khu B nằm ở vị trí vuông góc với suối Loa và sông Giang. Theo ký ức của ông Thạnh, khu vực này trước đây thuộc vùng núi xã Trà Tân, huyện Trà Bồng cũ, gần giáp thôn Tân An, xã Tịnh Đông, huyện Sơn Tịnh cũ. Khu C nằm ở khu vực xã Trà Nham và Trà Bùi, huyện Trà Bồng cũ.

Nhiều người khi chứng kiến ông Thạnh vẽ từng nét bút của từng khu vực mà mình nhớ, ai cũng ngạc nhiên bởi sự minh mẫn của người đàn ông 96 tuổi. Có lẽ, những ký ức khốc liệt của cuộc chiến đã hằn sâu trong tâm khảm của người y sĩ này. Khi phải chứng kiến quá nhiều đau thương mất mát, trí nhớ tự khắc ghi.

Điều mà ông đau đáu nhất hiện nay chính là cố gắng nhờ mọi người lưu giữ những ký ức quan trọng trước khi bị thời gian xóa nhòa. Những thông tin quý giá, những nhân chứng được ghi nhận kịp thời là một hành trang để lực lượng chức năng tìm lại những liệt sĩ đã nằm xuống phía nơi đại ngàn.

Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, Đại tá Trịnh Công Sơn, Phó Chính ủy Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Ngãi cho biết, đơn vị đã đến thăm gia đình y sĩ Đào Ngọc Thạnh và dược sĩ Mai Thị Kim Ngân để tiếp cận, thu thập những thông tin ban đầu phục vụ công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ từng được an táng tại Bệnh xá Quân y B23.

“Bác Thạnh đã cung cấp thông tin về 3 khu vực từng chôn cất liệt sĩ tại Bệnh xá Quân y B23. Đặc biệt, cuốn sổ ghi danh sách 181 liệt sĩ được xem là nguồn tư liệu quý, góp phần bổ sung cơ sở dữ liệu phục vụ tìm kiếm và xác minh danh tính liệt sĩ. Đây là những thông tin hết sức quý giá sau nhiều thập niên, mở ra nhiều hy vọng để tìm lại các liệt sĩ đã ngã xuống”, Đại tá Trịnh Công Sơn nói.

Theo Đại tá Trịnh Công Sơn, thông tin do ông Thạnh cung cấp là nguồn tư liệu ban đầu. Thời gian tới, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Ngãi sẽ tiếp tục phối hợp với các cơ quan, địa phương thu thập lời kể của nhân chứng, rà soát hồ sơ, tài liệu lịch sử, đối chiếu bản đồ và khảo sát thực địa các vị trí được xác định để từng bước khoanh vùng chính xác.

Việc lấy mẫu ADN tại các nghĩa trang liệt sĩ khu vực núi Cà Đam đã hoàn thành cũng được kỳ vọng tạo thêm cơ sở phục vụ đối chiếu, xác định danh tính liệt sĩ trong thời gian tới.

Không chỉ cung cấp cuốn sổ ghi tên 181 liệt sĩ, vợ chồng ông Thạnh còn chia sẻ thông tin về khoảng 10 y sĩ, dược sĩ, y tá từng công tác tại Bệnh xá Quân y B23 hiện còn sống ở Quảng Ngãi và nhiều địa phương khác.

Những nhân chứng ấy, cùng với cuốn sổ đã đi qua hơn nửa thế kỷ, đang trở thành những “mảnh ghép” quý giá trong hành trình tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ.