Cơ hội mới cho doanh nghiệp Việt sau khi kết thúc đàm phán FTA Việt Nam - EFTA

Theo thông tin từ Hiệp hội Thương mại tự do châu Âu (EFTA), ngày 2/7/2026, EFTA và Việt Nam đã chính thức công bố kết thúc đàm phán Hiệp định thương mại tự do (FTA) toàn diện sau các cuộc trao đổi kỹ thuật tại Reykjavík và Hội nghị Bộ trưởng EFTA ngày 22/6/2026 tại Iceland. Hiệp định bao trùm nhiều lĩnh vực quan trọng như thương mại hàng hóa, dịch vụ, quy tắc xuất xứ, SPS, TBT, đầu tư, sở hữu trí tuệ, phòng vệ thương mại, mua sắm chính phủ, thương mại và phát triển bền vững, doanh nghiệp nhỏ và vừa, hợp tác và nâng cao năng lực.

Để làm rõ ý nghĩa của dấu mốc này cũng như những cơ hội, yêu cầu mới đối với doanh nghiệp Việt Nam, phóng viên Báo Công Thương đã có cuộc trao đổi với bà Nguyễn Thị Hoàng Thúy, Tham tán Thương mại Việt Nam tại Thụy Điển kiêm nhiệm Đan Mạch, Na Uy, Iceland và Latvia.

Mở rộng cánh cửa vào thị trường Bắc Âu

- Thưa bà, việc Việt Nam và EFTA kết thúc đàm phán FTA có ý nghĩa như thế nào trong bối cảnh thương mại toàn cầu đang nhiều biến động?

Bà Nguyễn Thị Hoàng Thuý: Việc kết thúc đàm phán có ý nghĩa vượt ra ngoài một hiệp định cắt giảm thuế quan thông thường. Đây là tín hiệu cho thấy Việt Nam tiếp tục kiên định với đường lối hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, đa dạng hóa thị trường, đa dạng hóa đối tác và nâng cao chất lượng quan hệ thương mại với các nền kinh tế phát triển. EFTA gồm Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland và Liechtenstein, tuy quy mô dân số không lớn nhưng có trình độ phát triển cao, sức mua tốt, năng lực công nghệ, tài chính, đổi mới sáng tạo, quản trị chuỗi cung ứng và tiêu chuẩn phát triển bền vững ở nhóm hàng đầu thế giới.

Theo EFTA, thương mại song phương giữa hai bên năm 2025 đạt 4,8 tỷ EUR, không tính thương mại vàng của Thụy Sĩ, trong đó Việt Nam thặng dư 2,5 tỷ EUR. Đây là nền tảng rất đáng chú ý, bởi dư địa tăng trưởng vẫn còn lớn so với tiềm năng của cả hai bên. Trong bối cảnh kinh tế thế giới chịu tác động của căng thẳng địa chính trị, đứt gãy logistics, bảo hộ thương mại và các tiêu chuẩn xanh ngày càng chặt chẽ, một FTA toàn diện với EFTA giúp Việt Nam có thêm một kênh tiếp cận thị trường ổn định, minh bạch và có khả năng dự báo cao.

Đối với doanh nghiệp, điều quan trọng là không chỉ nhìn hiệp định như một ưu đãi thuế, mà cần coi đây là khuôn khổ để nâng cấp năng lực cạnh tranh, từ chất lượng sản phẩm, truy xuất nguồn gốc, quản trị tuân thủ đến phát triển thương hiệu.

- Từ góc nhìn của địa bàn Bắc Âu, đặc biệt là Na Uy và Iceland, đâu là những cơ hội nổi bật cho doanh nghiệp Việt Nam, thưa bà?

Bà Nguyễn Thị Hoàng Thuý: Na Uy và Iceland là hai thị trường rất đặc thù. Đây là những nền kinh tế có thu nhập cao, dân số không lớn nhưng sức mua tốt, tiêu chuẩn tiêu dùng cao và mức độ quan tâm lớn đến chất lượng, an toàn, môi trường và đạo đức kinh doanh. Do vậy, cơ hội cho doanh nghiệp Việt Nam không nằm ở bán hàng số lượng lớn bằng mọi giá, mà nằm ở khả năng cung ứng ổn định, đáp ứng tiêu chuẩn cao và xây dựng niềm tin dài hạn.

Với Na Uy, các lĩnh vực có tiềm năng gồm dệt may, da giày, đồ gỗ, thủy sản chế biến, thực phẩm, cà phê, hàng tiêu dùng, sản phẩm công nghiệp hỗ trợ, thiết bị điện, điện tử và các sản phẩm phục vụ kinh tế xanh. Na Uy có thế mạnh rất lớn về năng lượng, hàng hải, thủy sản, công nghệ môi trường và tài chính xanh, đây cũng là những lĩnh vực Việt Nam có nhu cầu hợp tác để nâng cao năng lực sản xuất, chuyển đổi năng lượng và phát triển bền vững.

Với Iceland, cơ hội có thể đến từ các lĩnh vực có tính bổ trợ cao như thủy sản, công nghệ chế biến, bảo quản lạnh, năng lượng địa nhiệt, du lịch bền vững, thực phẩm chất lượng cao và logistics lạnh. Iceland là thị trường nhỏ nhưng có năng lực chuyên môn sâu trong các lĩnh vực mà Việt Nam đang cần học hỏi, đặc biệt là quản lý nguồn lợi thủy sản, chế biến sâu và phát triển chuỗi giá trị dựa trên công nghệ.

Điểm đáng lưu ý là Na Uy và Iceland đều là các nước EEA EFTA, có mức độ gắn kết rất cao với thị trường nội khối châu Âu thông qua khu vực kinh tế châu Âu. Vì vậy, nếu doanh nghiệp Việt Nam đáp ứng tốt tiêu chuẩn tại Na Uy và Iceland, đây có thể là bước đệm quan trọng để mở rộng sang các thị trường Bắc Âu và châu Âu rộng hơn.

"Chìa khóa" để doanh nghiệp chinh phục EFTA

- Hiệp định được đánh giá là toàn diện và hiện đại. Xin bà cho biết điều này đặt ra yêu cầu gì mới đối với doanh nghiệp Việt Nam?

Bà Nguyễn Thị Hoàng Thuý: Một hiệp định toàn diện và hiện đại có nghĩa là doanh nghiệp không thể chỉ quan tâm đến thuế nhập khẩu. Những nội dung như quy tắc xuất xứ, tiêu chuẩn kỹ thuật, vệ sinh và kiểm dịch động thực vật, sở hữu trí tuệ, mua sắm chính phủ, thương mại dịch vụ, đầu tư, phát triển bền vững và hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa đều có tác động trực tiếp đến khả năng tận dụng hiệp định.

Trước hết, doanh nghiệp phải hiểu rất rõ quy tắc xuất xứ. Ưu đãi thuế chỉ có ý nghĩa khi hàng hóa đáp ứng điều kiện xuất xứ và có hồ sơ chứng minh đầy đủ. Với các ngành sử dụng nhiều nguyên phụ liệu nhập khẩu như dệt may, da giày, điện tử, cơ khí, doanh nghiệp cần rà soát lại chuỗi cung ứng, tỷ lệ nội địa hóa, nguồn cung nguyên liệu và khả năng đáp ứng quy tắc xuất xứ ngay từ khâu thiết kế đơn hàng.

Thứ hai, doanh nghiệp cần chuyển từ tư duy bán hàng sang tư duy tuân thủ thị trường. Các thị trường Bắc Âu không chỉ hỏi sản phẩm có tốt hay không, mà còn hỏi sản phẩm được làm ra như thế nào, nguyên liệu đến từ đâu, lao động có được bảo đảm hay không, phát thải ra sao, bao bì có tái chế được không, hóa chất có an toàn không và thông tin sản phẩm có minh bạch không. Đây là những yêu cầu sẽ ngày càng trở thành điều kiện tiếp cận thị trường, chứ không chỉ là tiêu chí cộng thêm.

Thứ ba, doanh nghiệp cần bảo vệ tài sản trí tuệ và thương hiệu. Khi đi vào các thị trường phát triển, việc đăng ký nhãn hiệu, kiểm soát thiết kế, bao bì, tiêu chuẩn ghi nhãn, quyền sở hữu trí tuệ và cam kết chất lượng phải được thực hiện bài bản. Doanh nghiệp Việt Nam không nên chỉ tham gia với vai trò gia công, mà cần từng bước xây dựng thương hiệu, sản phẩm riêng và năng lực đàm phán riêng.

Những lưu ý cho doanh nghiệp Việt Nam

- Xin bà cho biết, doanh nghiệp Việt Nam cần chuẩn bị như thế nào để tận dụng FTA, thay vì chỉ chờ hiệp định có hiệu lực?

Bà Nguyễn Thị Hoàng Thuý: Doanh nghiệp nên bắt đầu chuẩn bị ngay từ bây giờ, bởi khoảng thời gian từ khi kết thúc đàm phán đến khi ký kết, phê chuẩn và thực thi là giai đoạn rất quan trọng để rà soát năng lực nội bộ. Ai chuẩn bị sớm sẽ có lợi thế khi hiệp định chính thức có hiệu lực.

Việc đầu tiên là phân loại thị trường và sản phẩm. Doanh nghiệp cần xác định mặt hàng nào có thể hưởng lợi nhiều nhất từ FTA Việt Nam, EFTA, mặt hàng nào đang có rào cản thuế, mặt hàng nào gặp rào cản kỹ thuật, mặt hàng nào cần chứng nhận bổ sung và mặt hàng nào có tiềm năng tăng giá trị nếu đáp ứng tiêu chuẩn xanh, sạch, bền vững.

Việc thứ hai là xây dựng hồ sơ tuân thủ. Với đối tác Bắc Âu, một sản phẩm tốt nhưng thiếu chứng từ vẫn rất khó đi xa. Doanh nghiệp cần chuẩn bị hồ sơ xuất xứ, chứng nhận chất lượng, chứng nhận an toàn, chứng nhận môi trường, dữ liệu nguyên liệu, kiểm nghiệm hóa chất, truy xuất nguồn gốc và các cam kết về lao động, trách nhiệm xã hội. Đây là nền tảng để thuyết phục nhà nhập khẩu, nhà bán lẻ và cả các cơ quan kiểm soát thị trường.

Việc thứ ba là chủ động tìm đối tác đúng phân khúc. Na Uy và Iceland không phải là thị trường để cạnh tranh bằng giá rẻ thuần túy. Doanh nghiệp nên tìm các nhà nhập khẩu, nhà phân phối, chuỗi bán lẻ và đối tác công nghệ phù hợp với phân khúc chất lượng, bền vững, sản phẩm đặc thù hoặc sản phẩm có câu chuyện rõ ràng. Với hàng nông sản, thực phẩm và thủy sản, cần đặc biệt chú ý đến tiêu chuẩn an toàn, bảo quản lạnh, bao bì, nhãn mác và ổn định chất lượng qua từng lô hàng.

Tiếp theo là theo dõi sát lộ trình thực thi. Kết thúc đàm phán là bước rất quan trọng, nhưng doanh nghiệp cần tiếp tục cập nhật nội dung cam kết cụ thể khi văn bản hiệp định được công bố, đặc biệt là biểu thuế, quy tắc xuất xứ, cơ chế chứng nhận xuất xứ, cam kết dịch vụ, đầu tư và các điều khoản chuyển tiếp.

- Bà có thông điệp gì gửi tới doanh nghiệp Việt Nam trước cơ hội mới từ FTA Việt Nam - EFTA?

Bà Nguyễn Thị Hoàng Thuý: Thông điệp quan trọng nhất là doanh nghiệp Việt Nam cần nhìn FTA Việt Nam, EFTA như một cơ hội nâng cấp, không chỉ là cơ hội bán thêm hàng. Các thị trường EFTA đòi hỏi tiêu chuẩn cao, nhưng chính vì vậy lại phù hợp với định hướng phát triển mới của Việt Nam, đó là tăng giá trị gia tăng, nâng chất lượng tăng trưởng, tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng bền vững và xây dựng thương hiệu quốc gia về hàng hóa có trách nhiệm.

Tôi cho rằng, có ba chữ doanh nghiệp cần ghi nhớ, đó là chuẩn hóa, minh bạch và kiên trì. Chuẩn hóa là chuẩn hóa sản phẩm, quy trình, hồ sơ và hợp đồng. Minh bạch là minh bạch về nguồn gốc, nguyên liệu, tiêu chuẩn, phát thải, lao động và trách nhiệm xã hội. Kiên trì là không kỳ vọng thị trường Bắc Âu sẽ tăng trưởng đột biến trong một vài tháng, mà phải xây dựng quan hệ lâu dài, uy tín lâu dài và năng lực đáp ứng ổn định.

Cơ hội lớn nhất không chỉ nằm ở việc giảm thuế, mà nằm ở việc các doanh nghiệp Việt Nam có thể bước vào một sân chơi tiêu chuẩn cao hơn. Khi đáp ứng được EFTA, đặc biệt là các thị trường khó tính như Na Uy và Iceland, doanh nghiệp sẽ có thêm bằng chứng năng lực để mở rộng sang các thị trường phát triển khác. Đây là giá trị chiến lược của hiệp định.

- Xin trân trọng cảm ơn bà!

"Từ góc độ thương vụ, chúng tôi khuyến nghị doanh nghiệp chủ động nghiên cứu thị trường, cập nhật cam kết hiệp định, rà soát năng lực tuân thủ, kết nối sớm với đối tác nhập khẩu và không ngừng đầu tư vào chất lượng, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi xanh. Trong giai đoạn mới, doanh nghiệp nào đi trước về tiêu chuẩn sẽ đi trước về thị trường", Tham tán Nguyễn Thị Hoàng Thúy cho biết.