Chuyển hướng tư duy, chủ động chuẩn bị nguồn nhân lực cho các ngành trọng điểm

Lo ngại thiếu lao động chất lượng cao

Ngày 10/8, tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh, Quốc hội thảo luận ở hội trường về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng.

Một trong những vấn đề được đại biểu Quốc hội quan tâm, đó là tại khoản 2 Điều 1 dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung khoản 1 Điều 4 như sau: Ưu tiên đưa người lao động đã qua đào tạo và có trình độ chuyên môn kỹ thuật cao đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng nhằm nâng cao thu nhập, rèn luyện kỹ năng, tiếp cận công nghệ, quản trị hiện đại, ngoại ngữ, kỷ luật lao động, tác phong công nghiệp; tăng cường kết nối thông tin việc làm cho người lao động về nước với thị trường lao động trong nước nhằm phát huy, sử dụng hiệu quả nguồn nhân lực có kỹ năng nghề đã làm việc ở nước ngoài.

Người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng trong một số ngành, nghề, công việc yêu cầu trình độ chuyên môn kỹ thuật cao hoặc lĩnh vực Nhà nước ưu tiên phát triển được hưởng cơ chế, chính sách đặc thù để đi làm việc ở nước ngoài và thu hút, sử dụng hiệu quả nguồn nhân lực sau khi về nước phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội trong từng thời kỳ theo quy định của Chính phủ.

Tham gia thảo luận, đại biểu Quốc hội Ngô Trung Thành - đoàn Đắk Lắk nêu thực tế, hiện nay trong nước không thừa mà có thể còn đang thiếu lao động chất lượng cao, nhất là trong các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo (AI), bán dẫn, công nghệ số, công nghệ cao, năng lượng, y tế, công nghiệp chế tạo... Đây là những lĩnh vực mà nước ta đang đặt nhiều kỳ vọng để tạo động lực tăng trưởng mới.

Trong bối cảnh đó, theo đại biểu, nếu ưu tiên đưa nhóm lao động này ra nước ngoài một cách chung chung thì có thể dẫn đến tình trạng thiếu lao động chất lượng trong nước.

Đại biểu Ngô Trung Thành đề nghị, chỉ nên ưu tiên đưa người lao động đã qua đào tạo và có trình độ chuyên môn kỹ thuật cao đi làm việc ở nước ngoài khi nguồn nhân lực trong nước đã đáp ứng hoặc vượt nhu cầu, hoặc khi Nhà nước đã xác định rõ việc đưa người đi là để đào tạo, tích lũy kinh nghiệm cho một lĩnh vực chiến lược mà đất nước đang rất cần.

Bày tỏ băn khoăn đối với quy định "ưu tiên đưa người lao động đã qua đào tạo và có trình độ chuyên môn kỹ thuật cao đi làm việc ở nước ngoài" có thể làm suy giảm tính hấp dẫn của môi trường đầu tư trong nước, đại biểu Trần Văn Lâm - đoàn Bắc Ninh cho rằng, cần giải quyết hài hòa cả hai yêu cầu: Tạo điều kiện để người lao động có nhiều cơ hội việc làm, thu nhập cao hơn ở nước ngoài, nhưng đồng thời phải bảo đảm đủ nguồn nhân lực chất lượng cao cho phát triển kinh tế trong nước; không để cạnh tranh nguồn lao động giữa thị trường trong nước và thị trường quốc tế làm suy giảm sức hấp dẫn của môi trường đầu tư và động lực phát triển của nền kinh tế.

Đại biểu đề nghị sửa quy định tại khoản 1 Điều 4 Luật hiện hành theo hướng "khuyến khích nâng cao chất lượng người lao động tham gia thị trường lao động quốc tế, gắn với chiến lược phát triển nguồn nhân lực quốc gia và yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội trong từng thời kỳ".

Đại biểu Phạm Văn Hòa - đoàn Đồng Tháp khẳng định, việc đưa người lao động có trình độ cao ra nước ngoài là chủ trương đúng đắn, sáng suốt. Tuy nhiên, đại biểu cũng lo ngại về rủi ro mất đi nguồn nhân lực quý giá này sau khi kết thúc thời hạn lao động.

Dẫn chứng cụ thể, đại biểu cho biết mức chênh lệch lương có thể rất lớn: Trong nước chúng ta trả lương 50 triệu đồng, nhưng nước ngoài họ trả 200 triệu đồng thì người lao động sẽ chọn ở lại. Vì vậy, đại biểu đề nghị phải có những quy định rạch ròi, chặt chẽ và cơ chế minh bạch để bảo đảm người lao động thực hiện đúng cam kết trở về sau khi hết hạn hợp đồng.

Chuyển hướng tư duy, chủ động chuẩn bị nguồn nhân lực

Giải trình trước Quốc hội về dự án Luật, Bộ trưởng Bộ Nội vụ Nguyễn Tiến Hải cho biết cơ quan soạn thảo đã tiếp nhận nhiều ý kiến của đại biểu Quốc hội qua thảo luận tổ, thảo luận tại hội trường và trao đổi trực tiếp.

Theo Bộ trưởng Bộ Nội vụ, vấn đề đại biểu đặc biệt quan tâm là đưa lao động kỹ thuật trình độ cao, chuyên gia ra nước ngoài nhưng lại ảnh hưởng đến chất lượng lao động, việc làm trong nước và "chảy máu chất xám". Đây là mối quan tâm xác đáng.

Trong quá trình tiếp thu, cơ quan soạn thảo đã điều chỉnh theo hướng quy định chung về đưa lao động có trình độ chuyên môn kỹ thuật ở mức độ nhất định. Chuyên môn kỹ thuật ở cấp độ nào, lĩnh vực nào, thị trường nào sẽ tiếp tục được nghiên cứu, có thể quy định tại văn bản của Chính phủ đối với từng trường hợp cụ thể, bảo đảm linh hoạt và chặt chẽ.

Nội dung sửa đổi nhằm thể chế hóa, tạo chìa khóa định hướng phát triển nguồn nhân lực theo chủ trương của Đảng, Nhà nước.

Bộ trưởng Bộ Nội vụ cho biết, đưa lao động đi làm việc ở nước ngoài được tận dụng như một kênh đào tạo và phát triển nguồn nhân lực thông qua môi trường làm việc có tính kỷ luật, công nghệ hiện đại, tiên tiến tại các nước phát triển. "Trình độ, kỹ năng của người lao động sẽ được tích lũy, nâng cao và trở thành tài sản quý báu khi trở về nước" - Bộ trưởng nói.

Bộ trưởng Nguyễn Tiến Hải cho hay, dự thảo thay thế tiêu chí "nghề Việt Nam có ưu thế" bằng "lĩnh vực Nhà nước ưu tiên phát triển". Tiêu chí cũ phản ánh tư duy khai thác lợi thế có sẵn, chủ yếu dựa vào lao động giá rẻ, kỹ năng thấp. Tiêu chí mới chuyển sang tư duy chủ động chuẩn bị nguồn nhân lực cho các ngành nghề trọng điểm như công nghiệp chế biến, chế tạo, công nghệ số, bán dẫn, logistics, nông nghiệp công nghệ cao, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn.

"Tư duy mới của dự thảo luật là tập trung phát huy nguồn lao động trở về, trọng tâm là kết nối việc làm phù hợp với kinh nghiệm, kỹ năng người lao động đã tích lũy trong thời gian làm việc ở nước ngoài. Đây là vòng tuần hoàn lao động rất quan trọng" - Bộ trưởng nhấn mạnh.

Về điều kiện cấp giấy phép hoạt động dịch vụ đưa người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng, cơ quan soạn thảo đã tiếp thu ý kiến của Quốc hội, rà soát và chuyển các quy định cụ thể liên quan đến trình độ, thủ tục giao Chính phủ quy định tại Nghị định.

Tại phiên họp, các ý kiến đại biểu đặc biệt quan tâm tới chính sách của Nhà nước đối với người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài, nhấn mạnh ưu tiên đưa người lao động đã qua đào tạo, có trình độ chuyên môn kỹ thuật cao đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng nhưng cần quan tâm tới chính sách “Tuần hoàn nguồn nhân lực”, có cơ chế thu hút lao động trình độ cao trở về nước làm việc, tránh tình trạng “chảy máu chất xám”.