Bảo vệ bản quyền báo chí là bảo vệ quyền được tiếp cận thông tin chất lượng

Đây là nội dung được bà Đặng Thị Phương Thảo - Phó Cục trưởng Cục Báo chí (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) nhấn mạnh trong phiên thảo luận 'Bản quyền báo chí trong kỷ nguyên AI: Bảo vệ giá trị của nghề báo' của Diễn đàn báo chí toàn quốc 2026 diễn ra sáng 20/6, tại Hội Báo toàn quốc năm 2026.

Báo chí đứng trước thách thức lớn

Tại phiên thảo luận, bà Đặng Thị Phương Thảo thông tin, thời gian qua khối báo chí bị ảnh hưởng rất lớn sau quá trình tinh gọn, sắp xếp bộ máy. Theo đó, số lượng cơ quan báo chí đã giảm đáng kể với 97 tờ báo, 58 tạp chí, 4 đài trung ương và 34 đài phát thanh - truyền hình địa phương thực hiện sáp nhập. Sự thay đổi này tác động trực tiếp đến nguồn nhân lực khi trong tổng số khoảng 41.000 người làm việc trong lĩnh vực báo chí, có tới 18.000 nhân sự bị ảnh hưởng, bao gồm cả những trường hợp phải nghỉ việc hoặc chuyển công tác.

Bên cạnh đó, theo bà Đặng Thị Phương Thảo, báo chí cũng đang đối diện với thách thức lớn khi doanh thu quảng cáo đang có sự chuyển dịch mạnh mẽ. Trong đó, doanh thu của báo chí năm 2025 đạt 7.790 tỷ đồng, giảm gần 4% so với năm trước. Đáng chú ý là sự thay đổi hoàn toàn về hình thức quảng cáo từ truyền thống sang môi trường số, dẫn đến thực trạng 70% doanh thu quảng cáo hiện nay đang chảy vào các nền tảng mạng xã hội xuyên biên giới như Google, YouTube, chỉ còn 30% còn lại chia cho hơn 700 cơ quan báo chí chính thống của Việt Nam.

Về vai trò và trách nhiệm xã hội của báo chí, bà Đặng Thị Phương Thảo cho hay, mỗi năm báo chí Việt Nam sản xuất khoảng 40 triệu tin bài và khi được đẩy lên không gian mạng, lượng thông tin này có thể nhân lên gấp 100 lần, đóng góp khoảng 400 triệu lượt thông tin trên không gian số.

Tuy nhiên, thói quen tiếp cận thông tin của công chúng cũng đang thay đổi mạnh mẽ khi 70% người đọc hiện nay xem tin tức thông qua mạng xã hội như Facebook, Zalo, YouTube thay vì truy cập trực tiếp vào trang chủ của các báo, đặc biệt là đối với thế hệ Gen Z. "Điều này đòi hỏi các cơ quan báo chí phải chuyển dịch sản phẩm theo hướng "hàm lượng số" cao hơn, tiêu biểu như xu hướng phát triển các video ngắn để phù hợp với thị hiếu của người dùng thiết bị di động", bà Thảo nói.

Nhấn mạnh, Việt Nam hiện là quốc gia có tốc độ phát triển Internet và hạ tầng 5G rất tốt, tạo điều kiện thuận lợi cho báo chí, tuy vậy bà Đặng Thị Phương Thảo cũng cho rằng, sự trỗi dậy của các "nhà báo công dân" trên mạng xã hội đang đặt ra không ít thách thức với báo chí trong việc chạy đua tốc độ thông tin.

Đặc biệt, một thách thức khác đối với báo chí trong kỷ nguyên số chính là vấn đề bản quyền. Đại diện Cục Báo chí cho hay, vấn đề vi phạm bản quyền báo chí đang diễn ra hết sức nhức nhối với tình trạng: sao chép nguyên văn, "xào nấu" nội dung bằng cách đổi tiêu đề, thay đổi một phần câu chữ; vi phạm hình ảnh, video như cắt logo, chỉnh sửa nhận diện, đăng lại trên mạng xã hội; và khai thác dữ liệu báo chí bằng AI thông qua việc thu thập dữ liệu huấn luyện; tóm tắt nội dung, tái tạo thông tin báo chí.

Bà Đặng Thị Phương Thảo nêu ví dụ, có những tác phẩm cơ quan báo chí đầu tư công phu lớn cho bài điều tra trong nhiều tháng nhưng chỉ sau 1 phút đăng tải đã bị các trang khác sao chép trắng trợn mà không hề xin phép. "Tình trạng này khiến các cơ quan báo chí mất doanh thu quảng cáo, giảm lượt truy cập, còn các nhà báo bị giảm động lực sáng tạo, khó bảo vệ quyền tác giả; đối với xã hội là suy giảm đầu tư cho báo chí chất lượng; gia tăng thông tin sai lệch, cắt ghép", bà Thảo nhấn mạnh. 

Đề cập đến vi phạm bản quyền báo chí hiện nay, ông Lê Quốc Minh - Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam cũng chỉ rõ việc xâm phạm bản quyền hiện nay không còn đơn giản là "cắt dán" (copy-paste) như trước mà đã trở nên vô cùng tinh vi. Trên YouTube, nhiều cá nhân lấy tin từ các báo lớn như Vietnamnet, VnExpress, Nhân Dân, Tuổi trẻ... rồi "xào nấu" lại, khiến việc đòi bản quyền trở nên cực kỳ khó khăn. Đặc biệt, trí tuệ nhân tạo (AI) đang trở thành mối đe dọa mới khi các hệ thống này quét nội dung của các trang báo lớn để huấn luyện mà không trả một xu nào.

Triển khai đồng bộ giải pháp bảo vệ quyền lợi 

Bà Đặng Thị Phương Thảo cho hay, dù khung pháp lý Việt Nam về bản quyền tương đối đầy đủ nhưng việc thực thi vẫn gặp nhiều khó khăn, đặc biệt là khoảng trống pháp lý đối với việc chia sẻ doanh thu từ các nền tảng xuyên biên giới và việc AI sử dụng dữ liệu báo chí, chia sẻ doanh thu với báo chí, quản lý bản quyền nội dung số đa nền tảng. Thực tế này cho thấy, luật pháp đang chạy sau tốc độ phát triển công nghệ.

Để bảo vệ quyền lợi chính đáng của những người làm báo đang ngày đêm nỗ lực sáng tạo, sản xuất các nội dung có ích cho xã hội, Cục Báo chí nêu kiến nghị về giải pháp, đó là: cần hoàn thiện thể chế để quy định rõ về dữ liệu AI và cơ chế đàm phán bản quyền; ứng dụng công nghệ để quét nội dung vi phạm tự động; xây dựng cơ chế chia sẻ doanh thu bắt buộc đối với các nền tảng số; thành lập cơ quan quản lý tập thể quyền báo chí để đại diện cấp phép và thu phí. 

Về phía Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, theo bà Đặng Thị Phương Thảo, đó là tiếp tục hoàn thiện thể chế, tuyên truyền thực thi Luật Sở hữu trí tuệ, Luật Báo chí và Công điện 38 của Chính phủ. Phát triển và hoàn thiện, nâng cấp giải pháp Media Hub thành nền tảng dữ liệu quốc gia nhằm quản lý bảo vệ quyền dữ liệu báo chí tên môi trường số. Xây dựng Trung tâm dữ liệu và hợp tác truyền thông quốc tế. Trong đó có nhiệm vụ về hỗ trợ bảo vệ bản quyền báo chí; nghiên cứu thí điểm mô hình Trung tâm bảo vệ bản quyền báo chí.

Khuyến nghị các biện pháp bảo vệ và thực thi quyền tác giả trong lĩnh vực báo chí, bà Phạm Thị Kim Oanh, Phó Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) cho hay, các cơ quan báo chí cần nhanh chóng rà soát lại tài nguyên của mình, thực hiện nhận diện tài sản và áp dụng các biện pháp bảo vệ theo quy định tại Luật Sở hữu trí tuệ và Nghị định 17/2023 quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Sở hữu trí tuệ về quyền tác giả, quyền liên quan.

Đặc biệt, bà Phạm Thị Kim Oanh nhấn mạnh, các tòa soạn phối hợp với các đơn vị công nghệ để gắn mã nhận diện vào các tài sản có khả năng khai thác nhằm đảm bảo tính bảo mật. Trong quá trình này, các nhà cung cấp dịch vụ trung gian (ISP) cũng có trách nhiệm phối hợp để thực thi bản quyền trên môi trường số. "Về chế tài xử lý, Nghị định số 341 quy định xử phạt vi phạm hành chính về quyền tác giả, quyền liên quan đã cập nhật các hành vi vi phạm trên môi trường số để xử phạt hành chính đối với các cá nhân, tổ chức cố tình chiếm đoạt tài sản của người khác", theo bà Oanh.

Nêu thêm về giải pháp bảo vệ bản quyền báo chí, theo ông Lê Quốc Minh, nội dung đã sử dụng là phải trả tiền. Do đó, nếu không đấu tranh, AI sẽ sớm bắt chước và làm giỏi hơn con người trong những nội dung đơn giản; báo chí phải tập trung vào sự sáng tạo, cảm xúc chuyên sâu nhưng đồng thời phải có chế tài để ngăn chặn tình trạng "sống trên lưng báo chí".

Theo đó, để bảo vệ bản quyền báo chí trong môi trường số, ông Lê Quốc Minh nhấn mạnh: Cần nâng cao nhận thức trong nội bộ các cơ quan báo chí, bảo đảm tôn trọng và không vi phạm bản quyền nội dung của nhau. Đồng thời, các cơ quan báo chí cũng phải đẩy mạnh thực thi pháp luật về bản quyền; tăng cường ứng dụng công nghệ để truy vết các hành vi vi phạm; kiên quyết yêu cầu bồi thường, dù giá trị bồi thường lớn hay nhỏ. Điều này không chỉ góp phần răn đe vi phạm mà còn tránh tình trạng công sức, chất xám của đội ngũ phóng viên, biên tập viên bị khai thác trái phép.

Nhằm thực thi bảo vệ bản quyền báo chí, Cục Báo chí khuyến nghị: Cơ quan quản lý cần hoàn thiện chính sách, tăng cường thanh tra, xử lý; đối với cơ quan báo chí đầu tư công nghệ, liên kết bảo vệ bản quyền; đối với nền tảng số phải tôn trọng bản quyền, chia sẻ doanh thu; đối với xã hội cần xây dựng văn hoá sử dụng nội dung có bản quyền.