Tin Khu Vực 
Ngày 13/10/1945, ngay sau khi nước Việt Nam Dân Chủ Cộng Hòa ra đời được một tháng, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết một bức thư gửi cho giới Công Thương Việt Nam. Trong thư, Bác nhấn mạnh vai trò to lớn của giới Công Thương trong công cuộc kiến thiết đất nước: “Việc nước và việc nhà bao giờ cũng đi đôi với nhau. Nền kinh tế quốc dân thịnh vượng nghĩa là các sự kinh doanh của các nhà doanh nghiệp thịnh vượng”.
9 năm sau, ngày 14/5/1951, trước yêu cầu của lịch sử, Người đã ký Sắc lệnh 21 đổi tên Bộ Kinh tế thành Bộ Công Thương. Từ đây, ngành Công Thương Việt Nam bắt đầu mở ra trang sử vẻ vang của mình.
75 năm qua, hòa cùng dòng chảy của lịch sử, đáp ứng từng giai đoạn phát triển của đất nước, Bộ Công Thương đã trải qua nhiều lần tách - nhập bộ máy. Nhưng, dù ở bất cứ giai đoạn nào, với tên gọi có thể không giống nhau, Công Thương vẫn là bộ đa ngành, đa lĩnh vực, tiên phong, khẳng định vị trí quan trọng trong nền kinh tế đất nước, tạo ra của cải vật chất cho xã hội. Đáng chú ý, trong tiến trình hội nhập kinh tế đất nước, ngành Công Thương luôn giữ vai trò tiên phong, trọng yếu.
Chủ động đàm phán, ký kết các FTA
Nhân dịp này, phóng viên Báo Công Thương đã có cuộc trao đổi với ông Nguyễn Cảnh Cường - nguyên Tham tán Thương mại, Thương vụ Việt Nam tại Vương quốc Anh, nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Thị trường châu Âu - châu Mỹ (Bộ Công Thương), giảng viên Trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội về vai trò của ngành Công Thương trong tiến trình hội nhập kinh tế, quốc tế:
- Thưa ông, nhìn lại tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam, ông đánh giá như thế nào về vai trò và dấu ấn của ngành Công Thương trong việc mở rộng thị trường, thúc đẩy xuất khẩu và nâng tầm vị thế kinh tế Việt Nam trên trường quốc tế?
Ông Nguyễn Cảnh Cường: Có thể nói, trong gần bốn thập niên đổi mới và hội nhập, ngành Công Thương là một trong những lực lượng đi đầu của Việt Nam trong quá trình mở cửa nền kinh tế và kết nối sâu với thị trường toàn cầu. Nếu nhìn từ góc độ thương mại quốc tế, dấu ấn lớn nhất của ngành là góp phần đưa Việt Nam từ một nền kinh tế có quy mô xuất khẩu nhỏ trở thành một nền kinh tế bậc trung, đứng top đầu về tăng trưởng xuất khẩu và thặng dư thương mại. Xuất khẩu của Việt Nam đóng vai trò quan trọng đối với tăng trưởng GDP trong 40 năm qua.
Ông Nguyễn Cảnh Cường chia sẻ với phóng viên Báo Công Thương về vai trò của ngành Công Thương trong tiến trình hội nhập kinh tế, quốc tế.
Từ chỗ chủ yếu xuất khẩu nông sản thô và hàng gia công giá trị thấp, Việt Nam đã tham gia ngày càng sâu rộng vào chuỗi cung ứng toàn cầu với nhiều ngành hàng đạt quy mô xuất khẩu hàng chục tỷ USD như điện tử, dệt may, da giày, máy móc thiết bị, chế biến gỗ, nông sản chế biến… Đặc biệt, việc ngành Công Thương chủ động đàm phán và ký kết các Hiệp định thương mại tự do (FTA) thế hệ mới đã mở ra không gian phát triển rộng lớn cho doanh nghiệp Việt Nam.
Trong tiến trình hội nhập kinh tế của đất nước, ngành Công Thương không chỉ đóng vai trò “mở cửa thị trường”, mà còn là cầu nối chiến lược giữa doanh nghiệp Việt Nam với các chuẩn mực thương mại quốc tế mới. Đây là điểm rất quan trọng. Bởi trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu hiện nay, hội nhập không còn đơn thuần là giảm thuế quan, mà là quá trình thích ứng với các tiêu chuẩn cao hơn về môi trường, lao động, truy xuất nguồn gốc, chuyển đổi số và phát triển bền vững.
Tôi cho rằng, một dấu ấn rất đáng ghi nhận của ngành Công Thương là đã góp phần nâng cao vị thế kinh tế đối ngoại của Việt Nam. Việc Việt Nam tham gia và thực thi hiệu quả các FTA lớn như CPTPP, EVFTA, UKVFTA hay RCEP... cho thấy Việt Nam ngày càng được nhìn nhận là một đối tác thương mại năng động và có khả năng thích ứng cao.
- Từng trực tiếp tham gia công tác phát triển thị trường và có thời gian dài gắn bó tại Vương quốc Anh. Ông có thể chia sẻ những dấu ấn đáng nhớ, cũng như những khó khăn lớn nhất của ngành Công Thương trong quá trình đàm phán, triển khai các FTA thế hệ mới, đặc biệt là Hiệp định UKVFTA?
Ông Nguyễn Cảnh Cường:Đối với tôi, giai đoạn công tác tại Vương quốc Anh là một trải nghiệm nghề nghiệp rất đặc biệt bởi đây là thời điểm thế giới chứng kiến nhiều biến động lớn như Brexit, Covid-19, căng thẳng ngoại giao giữa Anh với Trung Quốc liên quan đến tình hình bất ổn tại Hồng Kong (Trung Quốc), căng thẳng ngoại giao giữa Anh với Nga liên quan đến khủng hoảng Ucraine, bất đồng thương mại giữa Anh với EU và với Mỹ. Tất cả những sự kiện nói trên ở những mức độ khác nhau đã làm đứt gãy các dòng chảy thương mại, đầu tư và dẫn tới sự tái định hình các quan hệ kinh tế quốc tế.
Một trong những dấu ấn đáng nhớ nhất là quá trình thúc đẩy ký kết và triển khai UKVFTA trong bối cảnh Anh rời Liên minh châu Âu và Hiệp định EVFTA sắp hết hiệu lực đối với quan hệ thương mại Việt Nam - Vương quốc Anh. Việc duy trì tính liên tục của các ưu đãi thương mại cho doanh nghiệp hai nước là nhiệm vụ rất cấp thiết lúc đó. Có thể nói, việc ký kết UKVFTA kịp thời không chỉ mang ý nghĩa kinh tế mà còn thể hiện năng lực thích ứng chính sách và khả năng phản ứng nhanh của Bộ Công Thương trước Brexit.
Khó khăn lớn nhất trong các FTA thế hệ mới hiện nay không còn nằm chủ yếu ở đàm phán thuế quan, mà nằm ở các hàng rào kỹ thuật, tiêu chuẩn phát triển bền vững và yêu cầu tuân thủ rất cao. Các thị trường phát triển như Anh hay EU đặc biệt quan tâm tới phát thải carbon, bảo vệ môi trường, quyền của người lao động, tiêu chuẩn quản trị và trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp.
Ngành Công Thương chủ động đàm phán và ký kết các FTA, mở ra không gian phát triển rộng lớn cho doanh nghiệp Việt Nam.
Nhiều doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ còn gặp khó khăn trong việc đáp ứng các yêu cầu này do hạn chế về công nghệ, quản trị, nhân lực và tài chính. Thực tế cho thấy, nhiều doanh nghiệp Việt Nam chưa tận dụng được ngay cơ hội thị trường do các FTA mang lại.
Ngoài ra, một thách thức khác là tốc độ thay đổi chính sách thương mại quốc tế hiện nay diễn ra rất nhanh. Các biện pháp phòng vệ thương mại, cơ chế điều chỉnh carbon xuyên biên giới hay các quy định về chuỗi cung ứng xanh đang tạo ra các rào cản mới đối với hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam.
Giúp doanh nghiệp đứng vững, đi lên trong tiến trình hội nhập
- Trong bối cảnh thương mại toàn cầu biến động nhanh, xu hướng bảo hộ gia tăng và các tiêu chuẩn xanh ngày càng khắt khe, theo ông, tiến trình hội nhập của ngành Công Thương cần thay đổi ra sao và cách tiếp cận hội nhập như thế nào để doanh nghiệp Việt Nam không bị động?
Ông Nguyễn Cảnh Cường: Tôi cho rằng, tư duy hội nhập hiện nay cần chuyển tiếp lên một bước cao hơn từ “hội nhập để mở rộng thị trường” sang “hội nhập để nâng cấp năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế quốc gia”.
Trước đây, lợi thế lớn của Việt Nam là ký được nhiều hiệp định thương mại với các nước trong khi chi phí lao động, nhà xưởng thấp, chi phí môi trường không nhiều và giá điện tương đối thấp. Những lợi thế này giúp cho nhiều sản phẩm Việt Nam có sức cạnh tranh đáng kể trên thị trường quốc tế. Nhưng trong tương lai, các lợi thế truyền thống đó đang giảm dần. Do đó, năng lực công nghệ, khả năng đáp ứng tiêu chuẩn xanh, mức độ tự chủ chuỗi cung ứng và chất lượng thể chế sẽ trở thành nhân tố quyết định vị thế cạnh tranh của doanh nghiệp và của cả nền kinh tế.
Ngành Công Thương cần đóng vai trò mạnh mẽ hơn trong việc dự báo xu hướng thị trường, cảnh báo sớm rủi ro thương mại và hỗ trợ doanh nghiệp chuyển đổi mô hình sản xuất theo hướng xanh hóa, số hóa và minh bạch hóa chuỗi cung ứng. Tôi cho rằng cần đặc biệt lưu ý ba xu hướng lớn trên thế giới.
Thứ nhất là “xanh hóa thương mại”. Trong tương lai gần, tiêu chuẩn môi trường sẽ trở thành điều kiện tiếp cận thị trường chứ không còn là yếu tố khuyến khích tự nguyện.
Thứ hai là tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu. Các tập đoàn lớn đang ưu tiên những quốc gia có môi trường đầu tư ổn định, khả năng chuyển đổi xanh và hệ sinh thái công nghiệp hỗ trợ đủ mạnh.
Trong giai đoạn mới, ngành Công Thương tiếp tục giữ vai trò tiên phong, trọng tâm không chỉ là “mở thêm thị trường”, mà còn là giúp doanh nghiệp Việt Nam đứng vững và đi lên. Ảnh: Thu Uyên
Thứ ba là cạnh tranh địa chính trị ngày càng ảnh hưởng sâu rộng tới thương mại quốc tế. Điều này đòi hỏi Việt Nam phải duy trì được cân bằng chiến lược, tăng cường năng lực quốc phòng để gìn giữ hòa bình, đa phương hóa, đa dạng hóa thị trường và nâng cao tính nội lực, tự chủ của nền kinh tế.
Điều quan trọng nhất là doanh nghiệp Việt Nam không thể tiếp tục hội nhập khi chỉ dựa vào ưu đãi thuế quan. Hội nhập hiện nay là cuộc cạnh tranh về tiêu chuẩn, công nghệ và năng lực thích ứng.
- Từ thực tiễn nhiều năm tham gia công tác hội nhập, ông có kiến nghị gì để ngành Công Thương tiếp tục phát huy vai trò “mở đường” cho doanh nghiệp, tận dụng hiệu quả các FTA và nâng cao năng lực cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam trong giai đoạn tới?
Ông Nguyễn Cảnh Cường: Theo tôi, có một số định hướng lớn cần được ưu tiên trong giai đoạn tới.
Thứ nhất, nâng cấp chiến lược phát triển thị trường theo hướng nâng cao giá trị gia tăng, xây dựng thương hiệu và tăng khả năng tham gia vào các phân khúc có hàm lượng công nghệ cao.
Thứ hai, tăng cường vai trò “kiến tạo hệ sinh thái hội nhập” cho doanh nghiệp, tập huấn cho doanh nghiệp về tiêu chuẩn kỹ thuật, chuyển đổi xanh, logistics thông minh, thương mại điện tử xuyên biên giới và năng lực phòng vệ thương mại.
Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu hiện nay, dữ liệu thị trường, năng lực phân tích xu hướng tiêu dùng và khả năng ứng dụng thương mại điện tử xuyên biên giới sẽ trở thành “hạ tầng cạnh tranh mới” của doanh nghiệp xuất khẩu.
Bộ Công Thương cần phát triển mạnh các nền tảng dữ liệu số dùng chung cho doanh nghiệp như thông tin nhu cầu thị trường, biến động chuỗi cung ứng và tiêu chuẩn kỹ thuật quốc tế; đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp khai thác hiệu quả các nền tảng thương mại điện tử toàn cầu và các công cụ marketing số để tiếp cận trực tiếp khách hàng/đối tác quốc tế.
Đối với thị trường trong nước, cần thúc đẩy mạnh hơn các công cụ phát triển thị trường nội địa dựa trên công nghệ số, dữ liệu tiêu dùng và logistics hiện đại nhằm giúp doanh nghiệp Việt Nam xây dựng được hệ thống phân phối bền vững, nâng cao khả năng cạnh tranh với hàng nhập khẩu và tận dụng tốt hơn quy mô của thị trường nội địa hơn 100 triệu dân.
Thứ ba, nâng cao hiệu lực và hiệu quả của chính sách phát triển khoa học, công nghệ và đào tạo nguồn nhân lực cho ngành Công Thương. Trong bối cảnh cạnh tranh mới, năng lực xuất khẩu sẽ phụ thuộc rất lớn vào năng lực đổi mới sáng tạo và trình độ công nghệ của doanh nghiệp. Giai đoạn tới sẽ là thời kỳ cạnh tranh rất quyết liệt nhưng cũng mở ra cơ hội lớn cho Việt Nam nếu chúng ta tận dụng tốt xu hướng dịch chuyển đầu tư và tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu. Việt Nam có thể trở thành một điểm đến hấp dẫn và tin cậy trong xu hướng chuyển dịch này.
Ngành Công Thương sẽ tiếp tục giữ vai trò tiên phong, nhưng trọng tâm không chỉ dừng ở việc “mở thêm thị trường”, mà còn hỗ trợ doanh nghiệp Việt Nam đứng vững và đi lên ở những thị trường lớn bằng năng lực R&D, chất lượng sản phẩm, công nghệ tiên tiến, quản trị hiện đại và tổ chức thị trường chuyên nghiệp.
- Xin cảm ơn những chia sẻ của ông!
Từ chỗ chủ yếu xuất khẩu nông sản thô và hàng gia công giá trị thấp, Việt Nam đã tham gia ngày càng sâu rộng vào chuỗi cung ứng toàn cầu với nhiều ngành hàng đạt quy mô xuất khẩu hàng chục tỷ USD như điện tử, dệt may, da giày, máy móc thiết bị, chế biến gỗ, nông sản chế biến… Đặc biệt, việc ngành Công Thương chủ động đàm phán và ký kết các FTA thế hệ mới đã mở ra không gian phát triển rộng lớn cho doanh nghiệp Việt Nam.