Tầm cao thợ mỏ và chiều sâu nguồn than - Phần I: Sự ra đời của ngành than

Khai thác than là ngành công nghiệp ra đời sớm nhất Việt Nam với đội ngũ công nhân hùng mạnh, kiên cường. Càng khai thác xuống sâu, đòi hỏi công nghệ càng phải hiện đại và tri thức thợ mỏ càng phải được nâng lên tầm cao mới. Nhân dịp kỷ niệm 80 năm ngày Truyền thống công nhân vùng Mỏ - truyền thống ngành Than, cũng là kỷ niệm 22 năm thành lập Tập đoàn Vinacomin, Báo Công Thương trân trọng gửi đến bạn đọc bút ký nhiều kỳ của nhà văn - nhà báo Võ Khắc Nghiêm - người đã gắn bó với thợ mỏ hơn nửa thế kỷ. Ban biên tập và tác giả mong nhận được ý kiến của đông đảo bạn đọc; đặc biệt là cán bộ, công nhân ngành Than.
Tầm cao thợ mỏ và chiều sâu nguồn than - Phần I: Sự ra đời của ngành than
Ảnh minh họa

Năm 1961, tôi may mắn được Nhà xuất bản Thanh Niên và Khu đoàn Đặc khu Hồng Quảng tin cậy giao cho viết tập hồi ký “Đất Mỏ Anh hùng” nhân kỷ niệm 25 năm cuộc Tổng đình công của hơn ba vạn thợ mỏ ngày 12/11/1936. Tôi vui mừng vì có điều kiện tiếp xúc nhiều tư liệu, gặp gỡ nhiều nhân vật quan trọng để không chỉ hoàn thành tập hồi ký mà còn tích lũy vốn sống cho quá trình làm báo, viết văn lâu dài ở vùng than.

Tầm cao thợ mỏ và chiều sâu nguồn than - Phần I: Sự ra đời của ngành than

Nhà văn - nhà báo Võ khắc Nghiêm

Năm 1883, người Pháp đánh chiếm vùng than Hòn Gay-Cẩm Phả và ép Triều đình nhà Nguyễn bán vùng than cho họ với giá 400 đồng tiền vàng Mễ Tây Cơ vào năm 1884. Ngày 4/4/1888, Công ty Than Bắc Kỳ (SFCT) của tư bản Pháp được thành lập, mở đầu cho việc khai thác than quy mô công nghiệp lớn. Nhiều nhà nghiên cứu lịch sử cho rằng, đây chính là thời điểm ra đời của ngành Than Việt. Mãi đến năm 2006, nhân kỷ niệm 70 năm ngày hội truyền thống 12/11, Tập đoàn Than khoáng sản Việt Nam (TKV) mới kỳ công tìm hiểu đầy đủ khởi nguồn của hòn than Việt Nam khi tìm được sớ tâu của Tổng đốc Tôn Thất Bật và chỉ dụ của vua Minh Mạng tận Cố đô Huế về việc cho khai thác loại “đá cháy”. Sau này tôi được biết rõ hơn ông tổ của thợ mỏ ngành Than có gốc gác tận Đông Triều, gần Yên Tử linh thiêng – nơi vẫn còn thờ Miếu Mỏ và đền thờ Bà Chúa Kẽm (lấy kẽm đúc tiền). Từ đầu thập niên 1820, dân xã Yên Lãng - Đông Triều, thuộc tỉnh Hải Yên đã đào được loại “đá cháy” dùng đốt thay củi, từng đào mười vạn cân nộp về kinh đô. Vua Minh Mạng không muốn bắt dân lao khổ, nhưng Tổng đốc Hải Yên năn nỉ vì mất mùa, dân khó khăn, xin tình nguyện đào than thuê lấy tiền nuôi thân, vua mới chịu ra chỉ dụ cho khai thác và nhắc nhở: “Các người phải thận trọng, chớ sơ suất để an úy lòng trẫm muốn ra ân cho dân”. Đó là ngày 6/12 năm Minh Mạng thứ 20-Kỷ Hợi (1839)- tức ngày 10/1/1840 dương lịch. Tập đoàn TKV đã tìm được chính xác nơi khai thác than đầu tiên và lấy ngày Vua Minh Mạng ra chỉ dụ là ngày ra đời của ngành Than Việt Nam là một việc làm có ý nghĩa vô cùng sâu sắc. Hiện tại, Khu di tích bảo tồn Yên Lãng rộng trên 50 ha với 44 hạng mục công trình đang được TKV hoàn thiện.

Tuy nhiên không thể phủ nhận vai trò của người Pháp đối với sự phát triển của ngành Than Việt Nam trong hơn 70 năm. Cho dù mục đích của tư bản Pháp là vơ vét tài nguyên, bóc lột tàn bạo, thì việc đào tạo nguồn nhân lực có trình độ tay nghề giỏi và tạo dựng một bộ máy cai trị có văn hóa cùng những công trình công cộng tân thời - nhất là kiến trúc, văn học, âm nhạc, nếp sống công nghiệp, kể cả tín ngưỡng thiên chúa giáo… Đây là vùng đất nhượng địa duy nhất mang tính bán đứt toàn bộ tài nguyên ở Việt Nam, thậm chí còn đặc biệt bởi sự rộng lớn, đa dạng tài nguyên và Hạ Long mênh mông.

Sau khi biến vùng mỏ thành đất riêng, tư bản Pháp đã đổ khá nhiều tiền vào đầu tư khai thác than ngày càng rộng lớn, hiện đại. Đến đầu thế kỷ 20, chủ mỏ Pháp đã đầu tư vào Mạo Khê trên 20 triệu Franc và gần 100 triệu Franc vào Hòn Gay-Cẩm Phả. Thời kỳ Toàn quyền Paul Doumer cho xây cầu Long Biên, mở Cảng Hải Phòng, SFCT được khuyến khích mở cảng chuyên dùng Hòn Gay, Cửa Ông cùng hệ thống sàng tuyển, bốc rót và đường sắt chở than tân tiến. Bên cạnh việc tuyển mộ phu mỏ khắp các tỉnh miền Bắc, miền Trung, Công ty Than Đá Bắc Kỳ hùng hồn tuyên bố sẽ biến vùng than trở thành miền đất văn minh hiện đại với cuộc sống tươi đẹp nhất Việt Nam. Chính phủ Pháp hiểu rõ giá trị của loại than Antrasit nhiệt lượng cao của Việt Nam là loại “bánh mì” đặc biệt cho cuộc cách mạng công nghiệp toàn thế giới đang rầm rộ phát triển luyện kim, phát triển máy hơi nước với sự cạnh tranh của tàu hỏa, tàu thủy và cả xe hơi nên đã chỉ thị cho Bộ Thuộc địa Pháp dành cho SFCT nhiều quyền hạn trong vùng đất nhượng địa, không chịu sự quản lý của Công sứ Quảng Yên, Thống sứ Bắc Kỳ. Bộ máy hành chính, quân sự chỉ hỗ trợ khi chủ mỏ yêu cầu. Hệ thống mật thám Sở Mỏ có quyền lực rất lớn và không phụ thuộc hệ thống chính quyền.

Những năm đầu, việc khai thác than lộ vỉa khá dễ dàng, việc mở lò đào than cũng đơn giản, thường là mở lò bằng, chống đỡ bằng vì gỗ lấy từ rừng quanh mỏ. Các chủ mỏ thực hiện chế độ quản lý, cai trị riêng với hệ thống quản lý gọn nhẹ mà vô cùng hiệu quả thông qua lực lượng chủ thầu, cai ký người Việt. Họ tự tuyển dụng, tự đào tạo phu mỏ, tự bảo đảm đời sống, an ninh… Người Pháp chỉ giám sát, chỉ đạo về phương hướng khai thác, kỹ thuật bóc tách vỉa than, mở mò, chống lò, vận chuyển than. Việc thanh toán lương thông qua các chủ thầu, tính theo khối lượng sản phẩm. Sau khi thăm dò kỹ trữ lượng than và tài nguyên biển Đông Bắc, người Pháp không chỉ mở thêm nhiều khai trường hầm lò mà còn đầu tư cho khai thác cơ khí lộ thiên. Cùng với các nhà máy: Cơ khí Cẩm Phả, Cơ khí Hòn Gay, Nhà sàng Cửa Ông được xây dựng thuộc vào loại hiện đại nhất thập niên những năm 1920 (tồn tại cho tận ngày nay, được cải tạo, nâng cấp vẫn phát huy tác dụng), tư bản Pháp đã chọn những kỹ sư giỏi nhất đưa sang đào tạo cho đội ngũ thợ cơ khí người Việt. Họ cho mở mang đường phố, mở trường tiểu học, rạp hát, rạp chiếu bóng, xây nhà thờ ở Hòn Gay, Cẩm Phả Mỏ, Cẩm Phả Bến (Cửa Ông), Núi Trọc (Đèo Nai), mở tuyến xe lửa chở than và chở thợ vào mỏ Hà Tu, Hà Lầm, xây dựng đường ôtô trên khắp núi mỏ… Chủ mỏ có chế độ ưu đãi cho các nhà buôn vào bán hàng với giá cả do họ duyệt, cho phép các chủ thầu tạm ứng gạo, lương cho phu mỏ, mở trường học dạy tiếng Pháp cho những người thợ giỏi trung thành với chủ và tỏ ra rộng rãi với tầng lớp trung lưu, nhất là lực lượng cai ký, chủ thầu vui lòng làm tay sai đắc lực.

Thời kỳ đầu, dường như chủ mỏ Pháp không phải quá bận tâm quản lý phu mỏ vì đã có đám cai ký chủ thầu dù lương trả cho phu mỏ rất thấp thì vẫn còn hơn làm ruộng rất nhiều và không bị bắt đi lính, đi phu sang Tân Thế Giới, nên nhiều thanh niên nông thôn ra làm phu mỏ với nhiều hoài bão đổi đời. Tuy nhiên, công việc đào lò ngày càng khó khăn, nhọc nhằn, nguy hiểm; phu mỏ càng đông; chủ thầu, cai ký càng trở nên tàn bạo, keo kiệt. Nhiều vụ tai nạn sập lò chết người đã xảy ra ở Cái Đá, Lộ Trí và nhiều lò nhỏ không được chủ mỏ cứu mà có chỗ còn bị vùi lấp bằng bê tông như một ngôi mộ tập thể. Điều kiện lao động nặng nhọc cộng với thời tiết khắc nghiệt, đời sống khó khăn, lán trại bẩn thỉu đã dẫn đến dịch bệnh, không có thuốc men khiến thân phận người phu mỏ dần trở nên bi đát, dù ốm đau vẫn phải cố lê lết đội than. Dẫu vậy, những cuộc đấu tranh, khởi nghĩa chống thực dân Pháp ở khắp ba miền trong hơn hai mươi năm đầu thế kỷ 20 vẫn chưa ảnh hưởng gì nhiều đến vùng Than dưới sự quản lý riêng của chủ mỏ Pháp.

(Còn nữa)

Bút ký của Nhà văn Võ Khắc Nghiêm
Bạn thấy bài viết này thế nào?
Kém Bình thường ★ ★ Hứa hẹn ★★★ Tốt ★★★★ Rất tốt ★★★★★

Có thể bạn quan tâm

Tin mới nhất

Tổng công ty Điện lực miền Trung khôi phục cấp điện cho 66,8% khách hàng bị mất điện do thiên tai

Tổng công ty Điện lực miền Trung khôi phục cấp điện cho 66,8% khách hàng bị mất điện do thiên tai

Đến 16g ngày 28/9, Tổng công ty Điện lực miền Trung (EVNCPC) đã khôi phục cấp điện cho 1.251.978 khách hàng miền Trung – Tây Nguyên bị ảnh hưởng bởi bão số 4.
Cập nhật thông tin thủy văn hồ thủy điện và lưới truyền tải điện sau bão số 4

Cập nhật thông tin thủy văn hồ thủy điện và lưới truyền tải điện sau bão số 4

Đến 16 giờ chiều 28/9, các đơn vị Điện lực đã khôi phục vận hành tất cả các đường dây và trạm biến áp 110 kV, 220 kV và 500 kV bị sự cố do bão số 4 - bão Noru.
EVN và UBND tỉnh Hoà Bình: Tháo gỡ khó khăn để thi công trở lại nhà máy Thuỷ điện Hoà Bình mở rộng

EVN và UBND tỉnh Hoà Bình: Tháo gỡ khó khăn để thi công trở lại nhà máy Thuỷ điện Hoà Bình mở rộng

Tập đoàn Điện lực Việt Nam và UBND tỉnh Hoà Bình vừa có cuộc họp tháo gỡ khó khăn cho việc thi công trở lại dự án nhà máy thuỷ điện Hoà Bình mở rộng.
Cập nhật tình hình khôi phục lưới điện sau bão số 4

Cập nhật tình hình khôi phục lưới điện sau bão số 4

Hiện nay, các đơn vị Điện lực tại miền Trung đang tập trung nỗ lực khắc phục các sự cố điện để cấp điện trở lại cho khách hàng.
Hàng loạt dự án lưới điện 110 kV triển khai ở tỉnh Thanh Hóa, góp phần thúc đẩy kinh tế địa phương

Hàng loạt dự án lưới điện 110 kV triển khai ở tỉnh Thanh Hóa, góp phần thúc đẩy kinh tế địa phương

Tổng Công ty Điện lực miền Bắc sẽ triển khai 5 dự án lưới điện 110kV ở tỉnh Thanh Hóa. Những lưới điện này sẽ góp phần thúc đẩy kinh tế địa phương phát triển.

Tin cùng chuyên mục

PC Hòa Bình: Chuyển đổi số vì quyền lợi khách hàng

PC Hòa Bình: Chuyển đổi số vì quyền lợi khách hàng

Thực hiện chỉ đạo của Tổng công ty Điện lực miền Bắc, thời gian qua, Công ty Điện lực (PC) Hòa Bình đã có nhiều nỗ lực trong hoạt động chuyển đổi số (CĐS).
Bài 3: Ngăn chặn hội chứng đầu tư theo phong trào

Bài 3: Ngăn chặn hội chứng đầu tư theo phong trào

Xu hướng phát triển năng lượng tái tạo, lợi ích của nó thì không cần phải bàn cãi. Nhưng phát triển như thế nào là một câu chuyện cần xem xét thấu đáo.
Đàm phán giá mua điện năng lượng tái tạo chuyển tiếp: Trách nhiệm thuộc về EVN

Đàm phán giá mua điện năng lượng tái tạo chuyển tiếp: Trách nhiệm thuộc về EVN

Trước đề xuất không giao EVN đàm phán giá mua điện của các dự án năng lượng tái tạo , Cục Điều tiết Điện lực đã trả lời trách nhiệm thuộc EVN.
Đề xuất 3 trường hợp điều chỉnh giá bán điện trên cơ sở pháp lý và thực tiễn nào?

Đề xuất 3 trường hợp điều chỉnh giá bán điện trên cơ sở pháp lý và thực tiễn nào?

Bộ Công Thương đang lấy ý kiến về dự thảo Quyết định của Thủ tướng Chính phủ quy định về cơ chế điều chỉnh giá bán lẻ điện bình quân.
Bài 2: Quốc tế đánh giá thế nào về năng lượng tái tạo Việt Nam?

Bài 2: Quốc tế đánh giá thế nào về năng lượng tái tạo Việt Nam?

Các chuyên gia quốc tế đánh giá, năng lượng tái tạo Việt Nam đã có bước phát triển mạnh mẽ, trở thành điểm sáng trên thế giới.
Lý giải giá dầu thế giới giảm xuống mức thấp nhất kể từ tháng 1/2022 và sẽ không kéo dài

Lý giải giá dầu thế giới giảm xuống mức thấp nhất kể từ tháng 1/2022 và sẽ không kéo dài

Ngày 23/9, giá dầu thế giới tiếp tục giảm, ghi nhận tuần giảm thứ tư liên tiếp và xuống mức thấp nhất kể từ tháng 1 năm nay.
Châu Á dẫn đầu tăng trưởng toàn cầu về năng lượng tái tạo

Châu Á dẫn đầu tăng trưởng toàn cầu về năng lượng tái tạo

Ngày 23/9, theo báo cáo năng lượng tái tạo toàn cầu được công bố, châu Á sẽ dẫn đầu sự tăng trưởng của thế giới về năng lượng tái tạo trong thập kỷ tới.
Sắp diễn ra Hội chợ triển lãm quốc tế công nghệ năng lượng - môi trường Hà Nội 2022

Sắp diễn ra Hội chợ triển lãm quốc tế công nghệ năng lượng - môi trường Hà Nội 2022

Hội chợ triển lãm quốc tế công nghệ năng lượng - môi trường Hà Nội 2022 được tổ chức từ ngày 26-28/10 tại Trung tâm hội nghị quốc gia Mỹ Đình.
TP. Hồ Chí Minh cần sử dụng năng lượng hiệu quả, hướng tới tăng trưởng xanh

TP. Hồ Chí Minh cần sử dụng năng lượng hiệu quả, hướng tới tăng trưởng xanh

Với sản lượng điện chiếm khoảng 10% của cả nước, hiện TP. Hồ Chí Minh đang đẩy mạnh tiêu thụ năng lượng bền vững, hướng tới tăng trưởng xanh.
Bài 1: Điện gió, điện mặt trời -Lãng phí, cạnh tranh và an ninh hệ thống

Bài 1: Điện gió, điện mặt trời -Lãng phí, cạnh tranh và an ninh hệ thống

Thời gian qua, một số doanh nghiệp đầu tư điện năng lượng tái tạo đã phản ánh những khó khăn về huy động nguồn, lãng phí nguồn điện.
Thành phố Hồ Chí Minh: Cần phát triển điện mặt trời mái nhà, điện sinh khối

Thành phố Hồ Chí Minh: Cần phát triển điện mặt trời mái nhà, điện sinh khối

Nhằm có thêm ý kiến đóng góp cho Tp. Hồ Chí Minh về lĩnh vực năng lượng, Báo Công Thương đã có trao đổi nhanh với chuyên gia năng lượng.
Bà Rịa Vũng Tàu đảm bảo cung ứng xăng dầu

Bà Rịa Vũng Tàu đảm bảo cung ứng xăng dầu

Bà Rịa Vũng Tàu đảm bảo nguồn cung ứng xăng dầu đầy đủ, kịp thời mặc dù các doanh nghiệp, đại lý kinh doanh xăng dầu đang gặp nhiều khó khăn.
Đôn đốc tiến độ dự án đường dây 220kV Bắc Giang-Lạng Sơn

Đôn đốc tiến độ dự án đường dây 220kV Bắc Giang-Lạng Sơn

Ngày 22/9, lãnh đạo Ban quản lý dự án các công trình điện miền Trung đã kiểm tra, làm việc, đôn đốc tiến độ đường dây 220kV Bắc Giang-Lạng Sơn.
Xăng dầu tăng giá và bài học xử lý, “hạ nhiệt” ở Indonesia

Xăng dầu tăng giá và bài học xử lý, “hạ nhiệt” ở Indonesia

Trong bối cảnh chung của giá nhiên liệu toàn cầu khiến xăng dầu tăng giá, Chính phủ Indonesia đã tăng giá nhiên liệu và có những bài học xử lý, “hạ nhiệt”.
Vướng mắc mặt bằng đường dây 500kV Đức Hòa - Chơn Thành, chính quyền Bình Dương vào cuộc

Vướng mắc mặt bằng đường dây 500kV Đức Hòa - Chơn Thành, chính quyền Bình Dương vào cuộc

Trước những khó khăn vướng mắc về giải phóng mặt bằng đường dây 500kV Đức Hòa – Chơn Thành, UBND tỉnh Bình Dương đã vào cuộc cùng tháo gỡ với ngành điện.
Điện lực Thanh Hóa góp phần nâng cao chất lượng giáo dục địa phương

Điện lực Thanh Hóa góp phần nâng cao chất lượng giáo dục địa phương

Mặc dù còn thiếu hụt về năng lượng, nhưng Điện lực Thanh Hóa đã luôn nỗ lực duy trì, đảm bảo cấp điện an toàn, ổn định, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục.
Dự án truyền tải giải tỏa công suất nhiệt điện BOT Vân Phong 1: Đáp ứng tiến độ

Dự án truyền tải giải tỏa công suất nhiệt điện BOT Vân Phong 1: Đáp ứng tiến độ

Lãnh đạo CPMB, đơn vị được giao quản lý điều hành dự án truyền tải giải tỏa công suất nhiệt điện BOT Vân Phong 1 cho biết, cụm công trình đảm bảo tiến độ.
Giá xăng dầu hôm nay 21/9: Giá xăng giảm từ 450- 630 đồng/lít, giá dầu giảm mạnh

Giá xăng dầu hôm nay 21/9: Giá xăng giảm từ 450- 630 đồng/lít, giá dầu giảm mạnh

Trong kỳ điều hành giá xăng dầu ngày 21/9, mỗi lít xăng RON 95 lại giảm thêm 630 đồng/lít, xăng E5 RON 92 cũng giảm 450 đồng/lít.
Hội nghị Giải pháp tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp bán lẻ xăng dầu: Doanh nghiệp kiến nghị gì với Bộ Tài chính?

Hội nghị Giải pháp tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp bán lẻ xăng dầu: Doanh nghiệp kiến nghị gì với Bộ Tài chính?

Bộ Tài Chính cần sớm cập nhật, xem xét các kiến nghị để tính đúng, tính đủ chi phí kinh doanh thực tế của các doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu đầu mối hiện nay.
Nguồn nước thuỷ điện kém, EVN đề nghị Nhà máy nước Sông Đà sử dụng nước hiệu quả

Nguồn nước thuỷ điện kém, EVN đề nghị Nhà máy nước Sông Đà sử dụng nước hiệu quả

Trước tình trạng nhà máy nước Sông Đà sử dụng chưa hiệu quả nguồn nước, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) đã làm việc với Công ty CP Đầu tư Nước sạch Sông Đà.
Xem thêm
Mobile VerionPhiên bản di động